محورهاى اصلى و سير منطقى بحث نسخ و بداء

بنابراین به‌طورکلی ما اصلاً نسخ به معنای یک حکمی که دارای یک اَمد ما لا نهایة باشد نداریم. نسخ عبارت است از ابطال و لغویت حکمی در برهه‌ای بعد از تنجّز آن حکم در برهۀ دیگر، و این ابطال به‌واسطۀ تبدّل موضوع برای افراد پیدا می‌شود. مصالح عباد در زمان رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم اقتضاء می‌کرد که به سمت فلسطین و بیت‌المقدس نماز بخوانند؛ بعد که حکم متبدّل شد و مصالح تغییر پیدا کرد و موضوع عوض شد طبعاً حکم هم عوض می‌شود و نماز به سمت مسجدالحرام متبدّل می‌شود. [در مورد] این مسئله خواستم مثالی برای تبدّل موضوع در اینجا بیاورم.

رایج بودن حکم نسخ در همۀ ازمنه به اقسام مختلف

بناءًعلی‌ٰهذا می‌توانیم بگوییم که حکم نسخ در هر زمانی رایج و دارج است؛ به تبدّل موضوع، چه به تبدّل زمانی و چه به تبدّل مکانی یا به تبدّل خود مکلف، به هر کدام از اینها باشد و شرایط، می‌توانیم بگوییم که حکم، نسخ می‌شود و حکم، باطل می‌شود و دوباره با تحقق آن شرط و موضوع آن حکم دوباره احیا می‌شود یا به‌طورکلی دیگر احیاء نمی‌شود. در زمان اُمَم سابقه این روزه و صُوم وصال و صُوم سَمت و امثال‌ذلک تشریع شده بود؛ ولی در زمان شارع این حکم نسخ شد و دیگر احیاء نخواهد شد.¹ خیلی از احکام است که در زمان شارع نسخ شده است؛ اما در روایات داریم که با ظهور حضرت بقیّة‌الله ارواحنا فداه دوباره آن احکام ممکن است احیاء شوند؛ فرض کنید که توارث از اخوۀ دینی ممکن است در زمان حضرت بقیّة‌الله احیاء شود² یا فرض کنید بعضی از موارد مربوط به نَسب و امثال‌ذلک ممکن است در زمان بقیّة‌الله تغییر پیدا کند و نباید بگوییم که در زمان شارع این‌طور بوده است؛ پس چرا عوض شده است؟! چون این امر به دست ولی امر است و ولی امر یا خود پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است یا ائمۀ معصومین علیهم‌السّلام هستند که آنها تشخیص موضوع می‌دهند و با تشخیص موضوع هم ممکن است که حکم به آنها بار شود، این مسئلۀ نسخ بود.