كيفيّت ارتباط مسائل زائل و متدرّج الحصول با ثابتات‏

عدم وجود قسر در عالم

بنابراین اصلاً قسر در عالم وجود ندارد؛ هر لحظه‌ای از لحظات به مقتضای حرکت طبعی که جنبۀ علّیت برای معلول ترسیم کرده است به آن مقتضیٰ علت معلول را به‌سمت هدف خودش حرکت می‌دهد. ابر و باد و مه و خورشید، همه کار می‌کنند تا اینکه یک علف که در اینجا سبز می‌شود به پانزده سانت برسد، یک بز از این‌طرف می‌آید و این علف را از ریشه می‌کند و می‌برد، تمام اینها برای این کار کردند. از آن‌طرف ابر و باد و مه و خورشید کار می‌کنند و علفی که در آنجا سبز می‌شود، رشد می‌کند، بزرگ می‌شود و چند هزار سال هم عمر می‌کند.

ما در همین سفری که اخیراً رفته بودیم یک‌ جا رفتیم درختی بود که درخت معروفی است، سؤال کردیم عمر این درخت چقدر است؟! در آنجا پلاک زده بود سه هزار و پانصد سال عمر این درخت است! بعد گفت که تعجب نکنید، در یک کیلومتری شما که رفتنش ممنوع است، یک درخت است که شش هزار و خورده‌ای برایش عمر شمرده‌اند! وقتی که این درخت رشد می‌کرد بزی از کنارش عبور نکرد، گوسفند و گاوی از بغلش عبور نکرد، شرایط به‌نحوی آماده بود که این رشد کند و به این حد برسد و هَلُمَّ جَرّا بعداً هم خواهد رسید؛ مگر اینکه مشخص شود هدفش تا کجا است. ممکن است یک‌دفعه زلزله‌ای بیاید و کل کوه را از آنجا بردارد و دیگر هرچه درخت چند صد هزار ساله است را از بین ببرد و فاتحه‌اش خوانده شود. ما هدف را نمی‌دانیم که چیست بنابراین قسر هم نداریم. این مقدمه، مقدمۀ رابع [است].

مقدمۀ خامسه: علم عنایی حق

مقدمۀ خامسه در علم عنایی حق است و بسیار بحث مهمی است و خیلی جای صحبت دارد؛ ولی اگر بخواهیم در اینجا توقف کنیم اصلاً به‌طورکلی شاید شیرازۀ مطلب از دست بیرون برود و فعلاً چون مربوط به بحث بداء هست ما اجمالاً این بحث را می‌کنیم و بعداً بحثش در مباحث فلسفی اسفار می‌آید و آن این است که علم عنایی حق ...