مقام اجمال و تفصیل در عالم ماده و مثال

پس معلوم می‌شود زمانِ در مثال نسبت به مقامِ تفصیلی که در خود عالم ماده است مقامِ اجمال است، ولی مقام در خود مثال، مقامِ تفصیل است؛ یعنی ما در خود مثال اجمال نداریم، همه چیز را به‌طور واضح دیدیم یعنی دیدیم که اینجا رفتیم، آنجا رفتیم، با این صحبت کردیم، این غذا را خوردیم، این دریا را طی کردیم، در آنجا اجمالی وجود ندارد، آنجا تفصیل است ولی آنجا نسبت به عالم ماده، مقام اجمال می‌شود، اینجا شرح و بسط تفصیلی می‌شود.

علم عنایی حق، اجمال در عین تفصیل

از اینجا شما باید به این مطلب برسید که می‌گویند: «علم عنایی حق در عین تفصیل، اجمال است» یعنی چه؟ در علم عنایی حق، مقام تفصیل است، اصلاً اجمال معنا ندارد؛ ولی برای آنکه آن مقام از جنبۀ علّیت نسبت به معلول خودش واقع شود مقام اجمال می‌شود. آن علت هم [اگر] بخواهد در معلول تأثیر کند دوباره اجمال می‌شود. یعنی به‌طورکلی علت در چهره و وجهه و مظهر معلول بسط تفصیلی پیدا می‌کند اما آیا در خود علت اجمال است؟! در خود او که دیگر اجمال نیست.

بنابراین همان‌طوری‌که عرض شد این‌طور نیست که علم عنایی حق به معنای تخم سیبی باشد که می‌گویند که این تخم سیب استعداد و قابلیت دارد برای اینکه به یک درخت تنومند تبدیل شود و این‌قدر سیب و امثال‌ذلک بدهد، این خلاف است؛ چون در دانۀ سیب مقام استعداد است و مقام فعلیت نیست و برای بروز فعلیت احتیاج به علت دارد و بدون علت در آن استعداد می‌ماند؛ اما در علم عنایی حق که علم به بسطِ تفصیلی اشیاء است و ما آن علم را به علم حضوری ـ نه حصولی ـ می‌دانیم چگونه ممکن است اشیاء از نقطه‌نظر بسط تفصیلی و مقام شرح، هنوز به مرحلۀ فعلیت نرسیده باشد؟ این چگونه ممکن است؟! این ممتنع ‌الحصول و مستحیل است که از یک‌ طرف قائل شویم به اینکه علم عنایی حق نسبت به اشیاء علم تفصیلی است، از آن‌طرف قائل شویم بر اینکه آن علم، علمِ حصولی نیست، بلکه حضوری است و علم حضوری را به معنای کشف تفصیلی بدانیم، همان‌طوری‌که کشف تفصیلی در عالم ماده است؛ الآن ظهر است، بعد کشف تفصیلی می‌شود عصر می‌شود، بعد کشف تفصیلی می‌شود شب می‌شود، با شب شدن و عصر شدن حوادثی که اتفاق می‌افتد، همۀ اینها کشف تفصیلی است. همین چیزهایی را که شما دیشب در خواب دیدید الآن به منصۀ بروز و ظهور می‌رسد این را کشف تفصیلی می‌گوییم و وقتی کشف تفصیلی شد مثل حضور عندالأشیاء. الآن چطور من نسبت به تمام اشیاء درقبال خودم احساس حضور می‌کنم؟! به علم حضوری ـ نه به علم حصولی ـ احساس می‌کنم، همین‌طور در وجود پروردگار و در علم عنایی حق به کشف تفصیلی می‌ماند. اما نکته این است که هرکدام از این مراتب علّیت نسبت به مراتب پائین در مرتبۀ اجمال می‌شود والاّ همۀ مملکت شیر تو شیر بود! و هرچه به مرحلۀ پایین‌تر بیاییم کشف تفصیلی کندتر و بطئ‌تر می‌شود و مرور در او بیشتر می‌شود و هرچه به مرحلۀ بالاتر برویم سرعت و قدرت در آنجا بیشتر است و حضور قوی‌تر است و نور وجود در آنجا و شدیدتر می‌شود. اشکال شما اینجا روشن شد؟