مقام اجمال و تفصیل در عالم ماده و مثال

تلمیذ: قبول ولی بحث در تحقق عالم ماده است، در فرمایشات جناب‌عالی تفصیل ... علم عنایی حق غیر از کشف تفصیلی ... علم اجمالی نسبت به عالم ماده، خود این عالم ماده است.

استاد: ببینید عرض من این است: وقتی که شما علم عنایی حق را فعلیت می‌دانید و هر فعلیتی را نسبت به پایین‌تر، مقام اجمال می‌دانید، درعین‌حال قائل به حضور فعلی اشیاء عند الحق هستید، چطور می‌شود که اینها همه در عالم مثال هستند وقتی که ماده شد یک‌دفعه از پرده گم می‌شود؟! این‌طور که نمی‌شود، ماده هم باید باشد، ماده هست، برای ما نیست. اینجا آن مسئلۀ دومی است که من فراموش کردم بیان کنم؛ این یک جنبۀ صورت دارد و یک جنبۀ غیر صورت دارد. ببینید این اشکال تا وقتی هست که شما نسبت به عالم مثال فقط یک علم حکائی پیدا کنید؛ یعنی فقط آنچه را که در خواب مشاهده کردید، نه اینکه در خواب دیدید! مشاهده کردید، نه اینکه خودتان در خواب واقع شدید، آنچه را که در خواب مشاهده کردید اگر بخواهید در عالم طبع پیاده کنید طول می‌کشد. حالا اگر خود شما اصلاً از ماده خارج شدید و در مثال رفتید، آیا در آنجا دیگر نسبت به ماده جهل دارید یا آنجا ماده برای شما دیگر جنبۀ ماده ندارد؟! چون شما که دیگر در ماده نیستید، شما الآن در مثال هستید، در مثال هم همه چیز برای شما روشن است؛ پس شما نسبت به چه چیزی جهل دارید؟ همه چیز که هست.

تلمیذ: صورت همه چیز هست، ماده باید باشد.

استاد: نه، آقاجان من! پردۀ سینما که نیست صورت باشد، گفتیم که جنبۀ علّیت دارد؛ جنبۀ علّیت یعنی چه؟ یعنی علت اینجا نشسته است و فرض کنید که خوابش برد یک‌دفعه از خواب بیدار می‌شود و خلق می‌کند؟! نه! به آن که علت نمی‌گویند، آن موقع به آن علت می‌گویند نه الآن، جنبۀ علّیت یعنی الآن در علت معلول وجود دارد یعنی الآن ماده، حقیقت ماده، گردش و تمام اینها در مثال وجود دارد و شما همه را مشاهده می‌کنید؛ ولی وقتی که به عالم طبع می‌آیید چیزی را نمی‌بینید. شما آنجا بودید و دیدید ولی در اینجا نمی‌بینید؛ لذا وقتی که می‌بینیم من‌باب‌مثال حضرت نوح برای کشتی‌اش به ارواح خمسه قسم می‌دهد¹ این‌طور نیست که چیز مبهمی می‌بیند که اصلاً نمی‌داند چیست و بعد می‌گوید که خدایا اینها چه هستند؟! نه! حقیقت و واقعیت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و آن امامتی را که در این خمسه است که آن امامت اصل و بطن همۀ اشیاء است را به وجدان خودش مشاهده می‌کند، عکس نمی‌بیند که یک‌دفعه خدا بگوید: روی دیوار پنج‌تا عکس است یکی پیغمبر است و بقیه، عکس‌ چه کسانی هستند! نه! این حقیقت و واقعیت را در آن محدودۀ افکار خودش و حقیقت خودش مشاهده می‌کند.