مباحثاتی پیرامون زمان در عوالم وجودی

تلمیذ: این سؤال را جلسه قبل هم پرسیدم، ببخشید اگر سؤال تکراری است به‌خاطر اینکه این مطلبی که شما کراراً فرمودید که کل عالم یک تجلی بیشتر نیست، آن هم تجلی حق تعالیٰ است، آن شعر حافظ هم که شما فرمودید:

بنا بر فرمایشی که فرمودید که عالم ماده با زمان‌ خود بالإجمال در عالم مثال‌اند گرچه عالم مثال کشف تفصیلی برای خودش هست؛ ولی نسبت به عالم بالاتر اجمال است بنابراین تجلی اگر بخواهد به یک تجلی در زمانی که ـ گرچه زمان غلط است من‌باب‌مثال عرض می‌کنم ـ این تجلی واحدی که صورت گرفت در این‌صورت باید کل عالم ماده مِن أوّله إلیٰ ختمه با زمانش با همان انتزاعاتش، منتزعش، منتزع‌ٌ عنه و تمامش در آن تجلی باشد و حتی در عین کشف تفصیلی باشد ولی شما فرمودید که در اجمالش هست.

استاد: منظور از اجمال در اینجا چیست؟ مثالی برای‌ شما بیان کنم؛ شما شخصی را که از دنیا رفته است خواب می‌بینید و احساس می‌کنید که او از دنیا رفته است و الآن من با او صحبت می‌کنم؛ یعنی یک انتقالی از ماده به معنا انجام شده است، این را احساس می‌کنیم و الآن ما با شخصی صحبت می‌کنیم که دیگر در میان ما نیست، این یک‌طور ادراک است. یک وقت هم ادراک این است که ما افرادی را که فوت کرده‌اند در خواب می‌بینیم و انگار اینها زنده هستند، خیلی اتفاق می‌افتد، لذا صبح بیدار می‌شویم می‌گوییم که اصلاً انگار نمرده بود؛ یعنی وقتی باهم صحبت می‌کردیم انگار زنده بود. این حالت حیاتی که الآن ما در خواب احساس می‌کنیم که او الآن زنده است برای چیست؟! این مثالش است، بدنش را که ازدست داده است؛ ولی این حالت حیات نشان‌دهندۀ این است که الآن در خود ماده هم این حالت حیات وجود دارد چون شما الآن این را می‌گویید، نه اینکه بدن دارد.