كيفيّت حضور عينى اشياء در علم عنائى حق (1)

بنابراین وقتی که ارتباط بین علت و معلول به ماده می‌رسد زمان در این ارتباط دخالت پیدا می‌کند؛ نه اینکه زمان دخالت می‌کند؛ یعنی لازمۀ طبع خودِ ماده این است که تدریجی‌الحصول باشد؛ اما این ماده و تدریجی‌الحصول بودنش و من‌حیث‌المجموع به هر نقطه‌ای که می‌خواهد برسد و هر نقطه‌ای را که ما فرض کنیم که این ماده به آن خواهد رسید الآن مخلوق است؛ نه اینکه خلق می‌شود؛ بلکه الآن در اینجا مخلوق است؛ البته از دید کسی که احاطۀ به این دارد، نه از دید کسی که خودش درون ماده قرار دارد. درون ماده قرار داشتن در اینجا یعنی درون زمان قرار داشتن و درون مکان قرار داشتن، ماهی تا وقتی که در آب هست نمی‌تواند ببیند که آب چیست؛ وقتی که از آب بیرون آمد و به دریا نگاه کرد حالا می‌فهمد که عمق دریا چیست و سطحش چقدر است و الاّ تا وقتی که درون آب هست فقط همان محدودۀ خودش را می‌تواند ادراک کند.

نتیجۀ این بحث در مسئلۀ بداء

این مسئله است که موجب می‌شود به‌طورکلی در قضیۀ بداء ما اصلاً قائل به بداء به عنوان اصطلاحی نشویم؛ بلکه اصلاً بدائی وجود ندارد و بداء عبارت است از ظهور، همان اِبداء که عبارت است از ظهور یک امر، ظهور یک شیء برای شخصی که جاهل است، برای کسی که چشم او باز نخواهد بود؛ اما برای خود اصل خلقت و اصل تکوین اصلاً بداء معنا ندارد؛ بلکه تمام اشیاء به ارادۀ واحده خلق پیدا کرده‌اند، حالا بحث در مقام تضارب اشیاء برای جلسۀ آینده باشد چون بحثش فرق می‌کند.

تلمیذ: به مسئلۀ جبر و تفویض هم می‌رسیم إن‌شاءالله؟!

استاد: بله طبیعی است دیگر، قرار شد به آنجا هم سَرَکی بکشیم. لابد با این کیفیت مقدمات و فرض و ... از حالا اشکالات را آماده کرده‌اید معلوم است که به کجاها ...

تلمیذ: آقا شما که از الآن در مقدمات، نتیجه را فرمودید دیگر مشخص شده در کلاس همه بیکار هستیم!