كيفيّت حضور عينى اشياء در علم عنائى حق (1)

تلمیذ: بحث شرور هم خودبه‌خود از آنجا نشئت می‌گیرد؟!

استاد: بله، این مسائل در اینجا پیدا می‌شوند؛ بحث شرور و عدم و امثال‌ذلک مثل:

تلمیذ: پس علّیتش را چه‌کار می‌کنیم؟! مسئله علّیتش چه می‌شود؟! باید علّیتی باشد.

«طفره» و دلیل محال بودن آن

استاد: بله، مسئلۀ علّیت اصلاً در اینجا قابل برای بحث نیست، نه اینکه قابل بحث نباشد، بلکه این مسائل مطرح شده‌اند؛ وقتی که ارادۀ حق به یک امری تعلّق می‌گیرد، برای انجام آن امر و برای تحقّق خارجی آن امر نیازی به سنخیّت دارد؛ یعنی باید یک تشکّلاتی انجام بگیرد تا آن امر در خارج تحقّق پیدا کند؛ یعنی یک سلسله عوالمی باید باشند که آن عالم در آن عالم اثر بگذارد، همین‌طور دائماً جنبۀ تجرّدی آن کم شود و به جنبۀ حدّی آن اضافه شود، این لازمه‌اش می‌باشد؛ یعنی امکان ندارد یک امری بلاواسطه و بدون سنخیّت، از آن شدّت نوریّه‌اش یک‌مرتبه به نهایت در ضعف سعۀ وجودی تنزّل پیدا کند، این اصلاً امکان ندارد، به آن طفره می‌گویند. فرض کنید الآن این ماده‌ای که اصلاً از نقطه‌نظر هویّت خود دارای یک خصوصیاتی هست و دارای یک حالات و اَشکالی هست یک‌مرتبه ـ فرض کنید همان‌طوری‌که ما آن اصطلاح را عرض کردی ـ مساوی و مساوق با آن‌جهت عماء باشد، خب آن دیگر ماده نیست. در اینجا، آن عماء اگر بخواهد ظهور پیدا کند لازمۀ ظهورش این مراتبی است که داریم مشاهده می‌کنیم. پس این یک لازمۀ طبعی قضیه است و بر این قضیه برهان است. این بیچاره‌هایی که آمدند عقول عشره را ثابت کردند به این درد مبتلا شده‌اند، نه‌اینکه اگر بخواهند از آن مرحلۀ بساطت وجود ... گرچه حالا شاید متوجه این قضایا نشده‌اند؛ ولی بالإجمال متوجه بودند که چگونه ممکن است یک وجود بسیط از مرحلۀ اطلاقش و در آن شدّت یک‌دفعه به نهایت ضعف تنزّل پیدا کند، الاّ اینکه در اینجا باید یک مراتبی بخورد و آن مراتب دائماً ضربه را بگیرد بگیرد بگیرد تا اینکه دیگر به‌نحو عادی بتواند تحقّق خارجی پیدا کند.