جنبۀ ارتباط فعل انسان با عالم قضا و قدر

بنابراین نکته در اینجا این است که اگر ما از نظر رتبی بخواهیم نگاه کنیم سلسلۀ تحقّق فعل در عالم اعیان به این کیفیت خواهد بود که اوّل صورت یک شیء پیدا می‌شود، به‌ عبارت دیگر ادراک غایت به‌نحو اجماع برای انسان پیدا می‌شود و بعد نسبت به آن شوق پیدا می‌شود، بعد ادراک تصدیقی نسبت به آن و بعد شوق اکید و اراده نسبت به آن پیدا می‌شود. اگر صحبت ما در این است که بحث را در مقام فعل و در مقام خارج ببریم باید در اینجا بگوییم که آن بحث تجرّی و عدم تجرّی که بین آقایان مطرح شده است ـ ظاهراً من خیال می‌کنم صحبتش را هم کرده باشم ـ آن بحث اصلاً به‌طورکلی منتفی است و اصلاً ما نمی‌توانیم صحبت را در آنجا ببریم و نقل کلام است. یعنی با ادلّۀ عقلیه و ادلّۀ نقلیه ثابت است که هیچ فرقی بین متجرّی و فاعل وجود ندارد، الاّ اینکه فاعل در این دنیا به‌واسطۀ فعل معاقَب است؛ ولکن در آخرت فرقی از این نقطه‌نظر بین او و کسی که فعل از او سر زده است و تحقّق خارجی و عینی پیدا کرده است وجود ندارد. از اینجا و بحثی که مربوط به صارف از فعل و عدم صارف از فعل می‌شود فقط به بحث تجرّی برمی‌گردد و اما از نقطه‌نظر ما که بحث جبر و اختیار و امثال‌ذلک می‌کنیم از آن نقطه‌نظر به مطلب ما کاری ندارد و مربوط نمی‌شود، چون بحثمان فقط بحث اختیار است. یعنی در جهت اختیار است که ما باید مطالب را به سلسلۀ علل مربوط کنیم؛ اما اینکه در خارج آیا انجام می‌گیرد یا انجام نمی‌گیرد، این به فاعل ربطی ندارد. چه‌بسا اینکه فاعل می‌خواهد انجام بدهد یک‌دفعه غش می‌کند و می‌افتد، چه‌بسا اینکه فاعل می‌خواهد کاری انجام بدهد فرض کنید می‌خواهد یک سیلی به گوش بچه بزند همین‌که دستش را بالا می‌برد و پایین می‌آورد یک‌دفعه بچه می‌رود و این طبعاً منتفی می‌شود. یااینکه تا دستش را می‌خواهد بزند به دیوار یا چیزی می‌خورد و مصدوم می‌شود و نمی‌تواند بزند و امثال‌ذلک. این برای ما خیلی مفید نیست، بحثش در مورد تجرّی است و در آنجا عرض کردیم و ثابت است برای اینکه ابداً هیچ فرقی بین متجرّی و غیر متجرّی در عقاب وجود ندارد.