بررسی روایات موجود در باب خلقت انسان (2)

سعادت و شقاوت، لازمۀ ذاتی نفس و معلوم در علم ازلی ربوبی

نكته دومي كه بايد در اينجا مورد دقت قرار بگيرد اين است كه آيا ـ همان‌طوري‌كه ما در مباحث گذشته كه مباحث ثابتات در عوالم ازلي و عوالم ربوبي هست ما بيان كرديم ـ اين شقاوت و سعادت، معلول و مشروط به زمان هستند كه براي انسان بيايد يا اينكه نه، اينها از سابق هستند؟! يعني در قضيۀ شقاوت و سعادت ما يك مبناي جدايي بايد ترسيم كنيم؟ يا از همان مباني خودمان در اينجا مي‌آيد، هيچ تفاوتي نمي‌كند قاعدۀ كلي و قاعدۀ عقلي استثناء‌ برنمي‌دارد؛ پس مسئلۀ شقاوت و سعادت اختصاص به بطن اُمّ ندارد، اختصاص به قبل از حيات ندارد، اختصاص به بعد از حيات زيد هم ندارد؛ بلکه مسئلۀ شقاوت و ‌سعادت عبارت از لوازم ذاتي است كه بر هر نفس و بر هر روحي تعلّق مي‌گيرد و با او معيت دارد و چون عالم، عالم ثابتات است و در آن عالم، زمان دخالت ندارد و شرط نيست؛ پس مسئلۀ شقاوت و سعادت چه الآن زيد به دنیا بيايد چه صد سال بعد به دنیا بيايد، الآن اين مسئلۀ شقاوت و سعادت او در علم ازلي، در علم ربوبي كه عبارت از عوالم ربوبي است وجود دارد.

بطن امّ، مقام بروز و ظهور سعادت و شقاوت

پس معناي «السعیدُ سعیدٌ فی بَطنِ اُمِّه و الشَّقی شَقیٌ فی بَطنِ اُمِّه»، مقام بروز و ظهور است يعني وقتي كه اين به مقام انسانيت مي‌رسد، يعني بروز و ظهور مقام انسانيت پيدا مي‌كند، از همان موقع مقام نزول در عالم ماده است. يعني تا وقتي كه در عالم ماده نيامده يا تا وقتي كه اين بدن مستعد براي تعلّق روح نشده اين مسئلۀ سعادت و شقاوت اصلاً معنا ندارد. فرض كنيد بنا بر فرضيۀ‌ بوعلي، يك روحي الآن خلق شد ولي هنوز تنزّل به اين عالم پيدا نكرد، متعلّق براي تكليف هم نخواهد بود. درست شد؟! يا بنا بر فرضيۀ صدرالمتألهين كار بدتر است؛ تا نفسي هنوز تحقّق پيدا نكرد و وقتي هنوز نفس به اين بدن تعلّق پيدا نكرد و «جسمانیة الحدوث» آن تبديل به «روحانیة البقاء»‌ نشده و هنوز خطاب ﴿ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ﴾ بر اين تعلّق نگرفته و نفس پيدا نشد، اين سعادت و شقاوت به چه برمي‌گردد؟! به چه چيزي برنمي‌گردد. تكليفي وجود ندارد.