بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
و تفسیر آیۀ ﴿إنّا لله و إنّا اليه راجِعون﴾
مشیت و اراده الهی در روایات، محور اصلی این جلسه درباره بررسی روایات مربوط به دو گونه اراده و نسبت آن با افعال انسان و مسئله جبر و اختیار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تحلیل روایات «اراده حتم» و «اراده عزم» توضیح می‌دهد که در متون دینی، هم فعل و هم ترک فعل در چارچوب مشیت الهی معنا پیدا می‌کند و هیچ حادثه‌ای خارج از اراده پروردگار نیست. سپس دیدگاه‌های مختلف درباره معنای مشیت، از جمله تفسیر آن به جبر، یا به تهیئ اسباب، نقد می‌شود و نشان داده می‌شود که این برداشت‌ها به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسئله نیستند. در ادامه با استناد به روایات، نسبت اراده تشریعی و تکوینی و امکان اختلاف آن‌ها بررسی می‌شود. در پایان نیز با اشاره به آیه ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾، معنای بازگشت انسان به مبدأ و توهم استقلال در وجود انسان تحلیل می‌شود.
بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
توضیحات:
مشیت و اراده الهی در روایات، محور اصلی این جلسه درباره بررسی روایات مربوط به دو گونه اراده و نسبت آن با افعال انسان و مسئله جبر و اختیار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تحلیل روایات «اراده حتم» و «اراده عزم» توضیح می‌دهد که در متون دینی، هم فعل و هم ترک فعل در چارچوب مشیت الهی معنا پیدا می‌کند و هیچ حادثه‌ای خارج از اراده پروردگار نیست. سپس دیدگاه‌های مختلف درباره معنای مشیت، از جمله تفسیر آن به جبر، یا به تهیئ اسباب، نقد می‌شود و نشان داده می‌شود که این برداشت‌ها به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسئله نیستند. در ادامه با استناد به روایات، نسبت اراده تشریعی و تکوینی و امکان اختلاف آن‌ها بررسی می‌شود. در پایان نیز با اشاره به آیه ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾، معنای بازگشت انسان به مبدأ و توهم استقلال در وجود انسان تحلیل می‌شود.
بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
11بیان مرحوم مجلسی و خدشه در آن
مرحوم مجلسي هم در اينجا يك بيان ديگري دارند كه اگر رفقا مطالعه كرده باشند به مخدوش بودن اين بيان مي‌رسند. ايشان در اينجا دارد:
أنَّها عبارة ٌعن منعِ الألطافِ و الهدایات الصارِفَة عَن الفعلِ و الداعیة إلیه لِضربٍ مِنَ المصلحة، أو عقوبة لِما صَنَعَ العبدُ بِسوءِ اختیارِه كَما مَرَّ بیانُه.1
ايشان در اينجا خواستند در واقع بين اين دو قضيه جمع كنند که خدا به‌خاطر مصالحي كه مي‌داند مانع را بر سر راه او قرار نداد. از خدا سؤال مي‌كنيم که چه مصلحتي را شما در اين مي‌بينيد كه مانع را بر سر راهش قرار ندهي و او اين كار را انجام دهد؟! مگر تو خدا نيستي؟! مگر ارحم الراحمين نيستي؟! وقتي يك پدر به فرزندش عطوفت و رحمت داشته باشد، اگر بستني براي او بد باشد براي او نمي‌خرد، آن‌وقت تو همین‌طور نگاه مي‌كني كه اين بنده‌ات به سمتي مي‌خواهد بیاید و تو آن لطف و رحمانيت خودت را كنار مي‌گذاري و موانع بر سر راه او ايجاد نمي‌كني لِضربٍ مِنَ المصلحة! اين ضَرب مِن المصلحة را نفهميديم چه مصلحتي است كه شخصي گناه و خطايي را انجام دهد و خدا همين‌طور بنشيند و نگاهش كند! اين با مقام لطف او منافات دارد. بنابراين هيچ‌كدام از اينها يروي الغليل و يشفی العليل نيست و توجيهي براي روايت فوق نمي‌شود.
روایت حفص از امام صادق علیه السلام
غير از اين روايت فتح بن يزيد جرجاني كه از امام هادي بيان شد، روايات ديگري هم هست كه از ابي‌عبدالله عليه‌السّلام است:
عن حفصِ بنِ قُرطٍ عن أبی‌عبدِاللهِ علیهِ السّلامُ قال: «قال رسولُ اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم:”مَن زَعَمَ أنَّ اللهَ تَعالى یَأمُرُ بِالسّوءِ و الفَحشاءِ فَقَد كَذب عَلى اللهِ و مَن زَعَم أنَّ الخَیرَ و الشَّرَّ بِغَیرِ مَشیَّةِ اللهِ فَقَد أخرَجَ الله مِن سُلطانِهِ و مَن زَعَم أنّ المَعاصی بِغَیرِ قوّةِ اللهِ فَقَد كَذَبَ على اللهِ و مَن كَذَبَ على اللهِ أدخلهُ اللهُ النّارَ یَعنی بِالخَیرِ و الشّرِّ الصِّحّة و المرض و ذلِك قولُهُ عزّوجلّ: ﴿وَنَبۡلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلۡخَيۡرِ فِتۡنَةٗ﴾“».2و3
- بحار الأنوار، ج 5، أبواب العدل، باب القضاء و القدر و المشیة و الإرادة و سائر أسباب الفعل، ص ۱۰۱.
- سوره انبیا (21) آیه 35. ترجمه:
«و ما شما را به بد و نیک و خیرات و شرور عالم مبتلا کنیم تا شما را بیازماییم و (هنگام مرگ) به سوی ما بازگردانده می‌شوید.» (محقق) - بحار الأنوار، ج 5، أبواب العدل، باب نفی الظلم و الجور عنه تعالى و إبطال الجبر و التفویض و إثبات الأمر بین الأمرین و إثبات الاختیار و الاستطاعة، ص 51، ح 85. ترجمه:
«حفص بن قرط از امام صادق عليه‌السّلام نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمودند: رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم مى‌فرمايند: كسى كه گمان كند خداوند متعال به بدى و زشتى دستور مى‌دهد، بر خدا دروغ بسته‌اند و كسى كه گمان كند كه خوبى و بدى بدون خواست خداوند است، پروردگار را از پادشاهي‌اش خارج ساخته است و كسى كه خيال كند نافرمانى از خداوند بدون قدرت او است، بر خداوند دروغ بسته است و كسى كه بر او دروغ ببندد، خداوند او را در آتش مى‌اندازد. منظور از خوبى و بدى، سلامتى و بيمارى است و همان سخن خداوند است كه مى‌فرمايد: شما را به بدى و خوبى امتحان مى‌كنيم.» (محقق)