بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

«إرادةُ حَتمٍ لا تُخطِئُ و إرادةُ عَزمٍ تُخطِئُ و تُصیبُ»؛ ارادۀ حتم پروردگار خطا برنمي‌دارد ارادۀ تكويني است، ارادۀ تشريعي او هم خطا مي‌كند و هم اصابت مي‌كند. امر به معروف مي‌كند، شخص مي‌رود انجام مي‌دهد، اين اراده در اینجا «تُصیبُ» و امر به معروف مي‌كند و شخص انجام نمي‌دهد، اين اراده در اينجا خطا شده است و نهي هم همين‌طور است.

در اينجا مي‌بينيم كه حضرت هم مشیّت و هم اراده را به دو معنا گرفتند؛ يعني درهرصورت فرق نمي‌كند و با آن روايات سابق تفاوتي ندارد.

ماحصل بحث روایی

ماحصل ادلّۀ منقوله در رواياتي كه در اينجا عرض شد اين است كه پروردگار متعال در هيچ حادثه‌اي از حوادث و در هيچ امري از امور، بدون اختيار و بدون مشیّت و اراده نخواهد بود؛ يا مشیّت او بر فعل تعلّق گرفته است یا مشیّت او بر نهی تعلّق گرفته است و عليٰ‌كلّ‌حال آنچه كه مورد خواست و ارادۀ او است انجام خواهد گرفت، اين يك مسئله است.

مطلب دوم اينكه ممكن است ارادۀ عزم و تشريعي او موافق با ارادۀ حتم و تكويني باشد در اين صورت مشكلي نيست. يا اينكه ممكن است ارادۀ تشريعي او مخالف با ارادۀ حتميه و تكوينيۀ او باشد، اينجا بايد صحبت كنيم و بحث در اينجا مي‌آيد و درعين‌حال آنچه كه خواست و اراده و مشیّت پروردگار است انجام خواهد گرفت، اين ادلّۀ نقليه نسبت به اين اراده و مشیّت او [است].

إن‌شاءالله در جلسۀ بعد سراغ ادلّۀ عقليه مي‌رويم از باب قاعدۀ عليت و مسئلۀ تنازل در وجود، بعد مسئلۀ توحيد افعالي.

تلمیذ: سير ...

استاد: بله چون بالأخره اين شجر و اينها برای برزخ است ديگر، بالاتر از برزخ که ...

تلمیذ: ارادۀ خدا از آن بالاتر تعلّق گرفته بود كه اينها بخورند، اينجا اراده‌اي از خودشان نداشتند كه به‌طرف آن بروند يا نروند؟!

استاد: حالا خودشان را چه‌كار مي‌كنيد؟! اراده‌اي از خودشان نداشتند، نكته در اينجا است كه ما اوّل تصوّر خود را مي‌كنيم و خودمان را از اراده جدا مي‌كنيم، بعد مي‌گوييم که ما اراده داريم یا ما اراده نداريم؛ اما اگر بگوييم که جعل، جعل بسيط است و جعل مركب نیست، ديگر نه خودي مي‌ماند و نه اراده‌اي مي‌ماند!