بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
و تفسیر آیۀ ﴿إنّا لله و إنّا اليه راجِعون﴾
مشیت و اراده الهی در روایات، محور اصلی این جلسه درباره بررسی روایات مربوط به دو گونه اراده و نسبت آن با افعال انسان و مسئله جبر و اختیار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تحلیل روایات «اراده حتم» و «اراده عزم» توضیح می‌دهد که در متون دینی، هم فعل و هم ترک فعل در چارچوب مشیت الهی معنا پیدا می‌کند و هیچ حادثه‌ای خارج از اراده پروردگار نیست. سپس دیدگاه‌های مختلف درباره معنای مشیت، از جمله تفسیر آن به جبر، یا به تهیئ اسباب، نقد می‌شود و نشان داده می‌شود که این برداشت‌ها به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسئله نیستند. در ادامه با استناد به روایات، نسبت اراده تشریعی و تکوینی و امکان اختلاف آن‌ها بررسی می‌شود. در پایان نیز با اشاره به آیه ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾، معنای بازگشت انسان به مبدأ و توهم استقلال در وجود انسان تحلیل می‌شود.
بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
توضیحات:
مشیت و اراده الهی در روایات، محور اصلی این جلسه درباره بررسی روایات مربوط به دو گونه اراده و نسبت آن با افعال انسان و مسئله جبر و اختیار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تحلیل روایات «اراده حتم» و «اراده عزم» توضیح می‌دهد که در متون دینی، هم فعل و هم ترک فعل در چارچوب مشیت الهی معنا پیدا می‌کند و هیچ حادثه‌ای خارج از اراده پروردگار نیست. سپس دیدگاه‌های مختلف درباره معنای مشیت، از جمله تفسیر آن به جبر، یا به تهیئ اسباب، نقد می‌شود و نشان داده می‌شود که این برداشت‌ها به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسئله نیستند. در ادامه با استناد به روایات، نسبت اراده تشریعی و تکوینی و امکان اختلاف آن‌ها بررسی می‌شود. در پایان نیز با اشاره به آیه ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾، معنای بازگشت انسان به مبدأ و توهم استقلال در وجود انسان تحلیل می‌شود.
بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار
14تلمیذ: خود خدا گندم‌ها را خورده است و به گردن حضرت آدم انداخته است!
استاد: خدا گندم را خورده است؟!
تلمیذ: مگر وجود حضرت آدم و حوا تنزّل وجود حق نيست؟!
استاد: عرض من را متوجه شديد؟! من مي‌گويم که خدا گندم خورده است؟!
تلمیذ: گندم هم دوباره ...
استاد: بله.
تلمیذ: آقا بايد به ما بنشانيد تا بفهميم.
استاد: بله آن يك حرف ديگر است كه واقع همين‌طور است. آن مطالبي كه ما در مقام بحث مي‌گوييم اينها فقط در مقام بحث است؛ ولي بدانيد بدون اينكه اين معنا وجداني ما شود اين براي انسان مشكلي را حل نمي‌كند و فقط يك آثاري براي انسان روشن مي‌شود. ابهاماتي روشن می‌شود والاّ بدون عنايت و وجدان، چيزي روشن نمي‌شود.
مرحوم آقاي انصاري مي‌فرمودند كه اين مسئلۀ توحيد؛ «لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بل أمرٌ بَینَ أمرَینِ»1 بدون ادراك باطني و شهوديِ توحيد، ابداً امكان ندارد، راست مي‌گويند ديگر.
تلمیذ: منظور از توحيد همان وحدت وجود است؟
استاد: بله، انسان ادراك كند، نه‌اينكه فقط با فكر و مغز با مسئله برخورد كند [بلکه] ادراك كند؛ يعني همان‌طوری‌که الآن شما وجود خودتان را ادراك مي‌كنيد و نمي‌توانيد انكار كنيد، اگر ده ميليون جمعيت بيايد و در اين مدرسه فيضيه بايستد و بگويد که آقا شما الآن مُرديد، شما مي‌گوييد که من راه مي‌روم ديگر، اگر ده ميليون صد ميليون بشوند، هم باز همین را می‌گویید. انسان مسئله را اين‌طور باید ادراك كند، آن‌وقت يك چيزي مي‌شود.
اين بعد ظهر وضعيت من طوری است كه مي‌گويم، يا بايد از ايران بيرون برويم آن‌وقت آنجا هيچ دردسري نداريم يا وقتي هستيم هرچه هم كه خودمان را بخواهيم كنار بكشيم فايده‌اي ندارد، لذا بايد يك طوری قضيه را جمع كنيم!
تلمیذ: يك راه دارد آقا، وقتي آقا امام زمان ظهور بفرمايند پشت كوه يك حوزه‌اي درست مي‌كنند درس مي‌دهند، آنهایي كه شما دوست داريد جمع کنید و ببريد!
استاد: آن‌وقت ديگر خيال مي‌كنم كسي از باب «خذِ الغایات و اترک المبادی»2 درس نخواند!. ...؟!
- الکافی، ج ۱، كتابُ التَّوحیدِ ، بابُ الجَبرِ وَ القَدَرِ و الأمرِ بَینَ الأمرَینِ، ص 160، ح 13.
- یعنی مقدمات را بگذار و نتایج را بگیر. (محقّق)