استناد جمیع افعال به فاعل واحد

قضيه روشن شد يا نه؟! ببينيد، من الآن مردد بين انجام و عدم انجام هستم اين ترديد من بين انجام اين و انجام آن آيا اين ترديد يك عمل نفساني است يا نه؟! عمل نفساني است، حالا يا ترديد يك ساعت طول مي‌كشد و همين‌طور مي‌نشينید فكر مي‌كنيد يا ترديد در عرض دو ثانيه است مثلاً من مردد هستم آب بخورم يا نخورم، آب را برمي‌دارم يك جرعه مي‌خورم، درست شد؟! اين حال ترديد من دو ثانيه كشيد، ممكن است يك حال ترديد نيم‌ ساعت بكشد، درست شد؟! ما اسم اين حال ترديد را حال اختيار مي‌گذاريم، حالي است كه مي‌خواهد انتخاب كند. آیا اين حال در اختيار ما است يا نيست؟! اين ديگر در اختيار ما نيست. مثلاً يك‌دفعه يك‌صدايي به گوش مي‌رسد که می‌گوید: حسن آقا! صدايي كه به گوش رسيد در اختيار ما بود؟! نبود ديگری صدا كرد اما تا گفت: حسن آقا! ما خود را مختار مي‌بينيم که سر را برگردانيم يا برنگردانيم، هست يا نيست؟! آن حالي كه خود را مختار مي‌بينيم آيا در اختيار ما است يا نه؟ آن ديگر در اختيار ما نيست. آن حال چيست؟ در اختيار فاعل است؛ يعني فاعل اين حال را در اختيار ما قرار داد. طبعاً يكي از دو طرف انتخاب مي‌شود؛ يا اين‌طرف انتخاب مي‌شود و سر را برمی‌گرداني يا آن‌طرف انتخاب مي‌شود که اصلاً توجه نمی‌كني. وقتي اختيار از ديگري بود، آیا مي‌شود انتخاب از خودش باشد؟! اين ديگر نمي‌شود از خود ما باشد. اينجا است كه بحث فلسفي قطع مي‌شود! يعني وقتي كه صحبت به اينجا برسد ـ ديگر ما نياز به تسلسل و اينها نداريم ـ يعني همین‌که به اين مسئله رسيديم كه اختيار كه عبارت از يك عمل نفساني است معنا ندارد که خودش اختياري باشد، وقتي به اين رسيديم پس معلول او هم اختياري نخواهد بود. پس از این صحبت‌ها به اين نتيجه رسيديم كه تمام افعال و تمام آنچه را كه در عالم وجود اتفاق مي‌افتد مِن الذَّرة إلیٰ الدُّرة، از زمين تا آسمان و از سرا تا ثريا، تمام آنچه را كه در اين مراحل هست همه مستند به فاعل واحد خواهد بود.