مشیت الهی و اختیار انسان

تلمیذ: خود خدا تجلي كرده است در مقام تعيّن اوّل و عقل اوّل و بعد تشريع از كجا درمي‌آيد؟ در طول است يا عرض است چطوري است؟!

استاد: ببينيد يك عالم داريم به نام عالم مصالح و مفاسد و ملاكات ـ همان‌طوری‌که در بحث‌هاي گذشته عرض شد ـ كه اين عالم ملاكات جزء عالم قوانين است، قوانين قضا و قدر الهي است، اگر شما این کار را انجام بدهيد، نتيجه‌اش اين است، اگر آن کار را انجام بدهيد، نتيجه‌اش آن است. این را ارادۀ عزم و ارادۀ حتم مي‌گويند.

تلمیذ: پس اين در طول است؟

استاد: بله در طول است، منتها كيفيت و بروز آن به‌صورت تكليف است، اگر شما صلۀ رحم كرديد طول عمر پيدا مي‌كنيد، اگر صلۀ ‌رحم نكرديد اين قصر عمر پيدا مي‌كنيد، اگر انفاق بر فقير كرديد اين مرض و گرفتاري از شما دفع مي‌شود، اگر شخص گرفتاري آمد و به آن جواب رد داديد براي شما پيدا مي‌شود. اين عالم، عالم ملاكات است، اين عالم جزء تكوين است، درست شد؟! به این عالم تكوين مي‌گوييم و براساس عالم تكوين، تشريع جعل مي‌شود و امر به ايثار مي‌آيد، امر به انفاق مي‌آيد، امر صلاة مي‌آيد، امر به هبه می‌آید عیادت مرضيٰ مي‌آيد، نهي از ظلم مي‌آيد، نهي از كدورت مي‌آيد، نهي از غيبت مي‌آيد و امثال‌ذلک. اين عالم، عالم ملاكات است كه خود عالم ملاكات از مسائل تكوين است؛ تشريع نيست بلکه جهت تكوين است؛ يعني در ارتباط و نظم بين عالم، اين ملاكات در اينجا حاكم است و اين ملاكات در اثر تضارب آنها باهم بالأخره تقدير را تعیين مي‌كنند. بالأخره يا شما مي‌رويد عيادت مريض يا نمي‌رويد؛ اگر رفتيد اين يك اثري در آن جنبۀ قَدَر قرار مي‌دهد و اگر نرفتيد، يك اثر ديگري قرار داده مي‌شود، يك ملاك ديگري در اينجا جايگزين مي‌شود، براساس اين ملاك، تشريع مي‌آيد. پس عالم ملاكات را عالم عزم مي‌گويند.

تلمیذ: با اينكه تكوين است؟