مشیت الهی و اختیار انسان

آیات دالّ بر تقدّم مشیّت مطلقۀ حق

آياتي در قران هست كه دلالت بر مشیّت مطلقۀ حق و تقدّم مشیّت تقدّميۀ او بر مشيت‌هاي ساير افراد دارد.

آیۀ اوّل: يكي از آن آيات آیۀ سوره انعام است:

﴿وَحَآجَّهُۥ قَوۡمُهُۥ قَالَ أَتُحَٰٓجُّوٓنِّي فِي ٱللَهِ وَقَدۡ هَدَىٰنِ وَلَآ أَخَافُ مَا تُشۡرِكُونَ بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَشَآءَ رَبِّي شَيۡ‍ٔٗا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ﴾.¹

در اينجا مي‌فرمايد: ﴿وَلَآ أَخَافُ مَا تُشۡرِكُونَ بِهِۦٓ﴾ من نمي‌ترسم از شرك شما مگر اينكه خداوند يك چيزي را مقدّر بكند و او بخواهد. يعني در آنجا جاي مشیّت خداوند متعال است.

آیۀ دوم: يكي همين سوره انعام:

﴿وَلَوۡ أَنَّنَا نَزَّلۡنَآ إِلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَحَشَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ كُلَّ شَيۡءٖ قُبُلٗا مَّا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَجۡهَلُونَ﴾.²

در اينجا انزال ملائكه و تكلّم موتيٰ و حشر همۀ امم گذشته را موجب ايمان نمي‌داند مگر اينكه مشیّت خدا تعلّق بر ايمان بگيرد.

﴿مَّا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾ يعني اگر ملائكه بيايند، اگر موتيٰ با اينها تكلم كنند، اگر تمام افرادي كه از امم گذشته رفته‌اند بيايند و خبر بدهند كه در آنجا چه خبر بوده است، اينها بدون مشیّت خداوند ايمان نمي‌آورند! اين‌هم در اينجا اثبات مي‌كند كه ايمان و عدم ايمان به مشیّت خدا مربوط است. در اينجا اين‌طور نيست كه توفيق را خدا مي‌دهد و اين شخص ايمان مي‌آورد بلکه مستقيماً مي‌گويد: ﴿مَّا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾؛ ايمان نمي‌آورند مگر اينكه مشیّت خدا باشد!

آیۀ سوم:

﴿قَدِ ٱفۡتَرَيۡنَا عَلَى ٱللَهِ كَذِبًا إِنۡ عُدۡنَا فِي مِلَّتِكُم بَعۡدَ إِذۡ نَجَّىٰنَا ٱللَهُ مِنۡهَا وَمَا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّعُودَ فِيهَآ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾.³

و امكان ندارد ما در اين ملت برگرديم و تعرّب بعد از هجرت اختيار كنيم و به قهقرا برگرديم، مگر اينكه خدا بخواهد؛ يعني باز در اينجا استناد به مشیّت الله به‌عنوان مطلق داده شده است.

آيۀ چهارم: در سورۀ انسان ـ سوره دهر است ـ که می‌فرماید: