بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)

مقایسۀ تکلیف عارف و غیر عارف

استاد: ببينيد عارف و غير عارف هر دو تكليف دارند؛ منتها فرق بين آنها این است كه او به علت تكليف آگاه است و جاهل به علت تكليف جاهل است. براي عارف هم فرض كنيد لا تشرب الخمر آمده است، لا تزنِ براي عارف آمده است، صلّ و صوموا براي عارف آمده است يا نيامده است؟! آمده است. اوّل به پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آمد که فرمودند: «صَلّوا كَما رَأیتُمونی أُصَلّی»،¹ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ جَٰهِدِ ٱلۡكُفَّارَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ﴾،² يا ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ﴾³ و یا أیها النبی کذا و کذا است، اينها در وهلۀ اوّل بر خود نفس پيغمبر مي‌آيد، بر پيغمبر تكليف مي‌آيد، تكليف‌هايي كه بر پيغمبر مي‌آمد حتي بر غير پيغمبر نمي‌آمد، مثل صلاة اليل که براي پيغمبر واجب است ولي براي غير پيغمبر واجب نيست، مستحب است. اين تكاليفي كه براي پيغمبر مي‌آيد آيا پيغمبر مي‌تواند و قدرت دارد كه اتيان نكند و عمل نكند و يا نمي‌تواند؟! مي‌تواند، يك وقت مي‌گوييم که مجبور به فعل است يا مكره به فعل است...

تلمیذ: اين مي‌تواند، اين مجبور بودن، همه دلالت بر دوئيت مي‌كند؛ اگر ما گفتيم: همان اختيار حق است، كه در اينجا تجلي كرده است؟!

استاد: آن اختيار حق هم خودش به‌نحو جبر تجلي مي‌كند يا به‌نحو اكراه ديگر.

تلمیذ: همين جبر و اكراه دوئيتش است؟ اگر ما قائل بشويم كه اين ذات متعلّق به آن ذات مبدأ‌ أعليٰ است ...

استاد: تمام اينها به نظر خارجي و به عين خارجي است. از خارجي ما تقسيم مي‌كنيم، ببينيد قبلاً عرض كردم وقتي كه تجليات ذات مختلف است فرض كنيد يك تجلي به احمراريّت است، يك تجلي به بياض است، يك تجلي به سواد است؛ اينها در الوان است. آيا اين سواد، بياض، حُمر، خضرويت، صفراويّت و اينها با همديگر اختلاف دارند يا ندارند؟