بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)

از آن‌طرف ما مي‌بينيم كه اين اختيار يك ارتباط با ذات فاعل دارد، ما در اينكه اين اختيار واحد است در او حرفي نداريم، اين اختيار، اختيار واحد است و همان‌طوری‌که ذات، معلول براي سلسلۀ علل است فعل او هم معلول براي سلسلۀ علل است. به قول مرحوم آقا در اشكالي كه به مرحوم علاّمه ـ رضوان الله تعالیٰ علیهما ـ مي‌كردند در آن بحث‌هاي كه داشتند، مي‌گفتند كه چطور ممكن است خود چلچراغ در بقاء خودش مستند به سقف است، اما حركاتي كه چلچراغ انجام مي‌دهد اين حركات مستند به اين سقف نباشد، سقف اين چلچراغ را نگه داشته است كه ذات چلچراغ است طبعاً حركات اين چلچراغ هم مستند به آن سقف است، اين قلابي كه الآن اين به آن آويزان است اين چلچراغ و سراج را نگه داشته است، اين حركات هم طبعاً‌ مستند به او است و به آن استناد داده مي‌شود. البته مرحوم علاّمه در آن موقعي كه بحث‌هايي با ايشان داشتند ـ بحث‌هاي اسفار ظاهراً بود ـ فرمودند: آقاي سيد محمدحسين اين اشكالات را شما بيرون از درس بگذاريد، در درس نگذاريد، اين اشكالات، اشكالاتي نيست كه در درس مطرح بشود.

مسئله به همين كيفيتي است كه روشن است. عرض كردم ما فعلاً‌ در مقام ادلّۀ عقلي و نقلي و اينها نيستيم، اين بحث‌ها بعداً مي‌آيد. اینکه بعضي از آيات و روايات را بيان مي‌كنيم از باب شواهد است.

نكته‌اي كه در اينجا هست اين است كه نفس اين اختيار كه فعلي از افعال نفس است، اين اختيار به ذات و به نفس ارتباط داده مي‌شود، به‌طورکلی ذات خود را در اين اختيار، فاعل مي‌بيند و اختيار را از خود مي‌بيند، اين انتساب ديگر است و جهت ديگر است؛ يعني در اينجا ذات فاعل كه زيد است خود را در فعل و در عدم، مختار مي‌بيند. ادراك اين مسئله كه فاعل خود را مختار مي‌بيند در اينجا بايد ببينيم چه صورتي دارد؟ اين فاعل كه خود را در اينجا مختار مي‌بيند آیا خود را جداي از آن ذات و مبدأ اوّل، مختار مي‌بيند؟! يعني آيا در عالم برهان، جداي از استناد ذات به مقام علت است؟! معنا اين است؟! مي‌بينيم اين‌طور نيست؛ يعني در عين اينكه ذات خود را مختار مي‌بيند، درعین‌حال اين ذات متدلِّی به آن مبدأ و متكي به آن مبدأ است. پس ما بايد در اينجا بگوييم كه ذات، خود را مختار مي‌بيند. به تعداد اختيارهايي كه فاعل؛ فاعلي عيني، فاعل در اعيان، به تعداد اختيارهايي كه فاعل در اعيان خود را مختار مي‌بيند به آن تعداد، آن ذات مبدأ‌ اوّل دارد خود را در اينجا مختار مي‌بيند، و خود را بين فعل و ترك دارد مشاهده مي‌كند منتها يكي از اين دوتا را برمي‌گزيند.