بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (1)

اين مطلب علاوه بر اينكه برهاناً باطل است، با توجه به تجربۀ شخصي افراد در طول زندگي هم منافات دارد. افراد در طول زندگي مي‌بينند اصلاً بعضي‌ها هستند به‌طورکلی به‌هيچ‌وجه ارادۀ كاري را نكرده‌اند. اين‌همه توفيقاتي كه براي افراد پيدا مي‌شود مگر اين توفيقات به‌دست افراد بوده است؟! اين‌همه مسائل غير عادي كه براي افراد پيدا مي‌شود مگر اينها به‌دست افراد بوده است؟! اينها كجا به‌دست افراد بوده است؟! اين مسائل غيرعادي اين توفيقات تمام اينها چيست؟! علاوه بر آن، از كلمات ائمه عليهم‌السلام خلاف اين مسئله هم ثابت مي‌شود؛ اين جنبۀ عقلي قضيه و تجربي قضيه است. از نقطه‌نظر نقلي هم خلاف اين إليٰ‌ماشاء‌الله [وجود دارد]؛ امام علی عليه‌السّلام مي‌فرمايد:

إلهی إن لم تَبتدِئنی الرّحمةُ مِنكَ بِحُسنِ التَّوفیقِ، فَمَنِ السّالِكُ بی إلیكَ فی واضِحِ الطّریقِ.¹

يا مثلاً فرض كنيد حضرت سجاد علیه‌السّلام در آن دعا مي‌فرمايد: «و یَقیناً تُباشرُ بِه قَلبی»² اين مباشرت حضرت حق را همراه با يقين در قلب، تقاضا و طلب مي‌كند، يعني [با] خود نفس پروردگار و ذات و مشیّت او مباشرت در قلب داشته باشيم و إليٰ‌ماشاءالله از مقولاتي كه در اين زمينه آمده است و ما به اينها اشاره مي‌كنيم.

بنابراين مسئلۀ تفويض هم ـ همان‌طوری‌که قبلاً برهان بر بطلانش اقامه شد ـ به‌طورکلی باطل است.

معنای «أمر بین ‌الأمرین»

حالا آمديم سراغ اين مطلب که پس «أمر بین ‌الأمرین» چيست؟! «أمر بین ‌الأمرین» كه مي‌فرمايد: «لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بل أمرٌ بَینَ أمرَینِ» عبارت است از همان مقام وحدت، وحدت حقّه و توحيد بالصرافۀ وجود حق، و آن توحيد بالصرافه، هم در جهت تكوين و هم در جهت تشريع حقيقت عينيۀ‌ خارجيه دارد. يعني آن توحيد، نفي هر غيريتي را از ذات خود مي‌كند، و نفي هر غيريتي را از وصف صفات خود مي‌كند، و نفي هر غيريتي را از افعال خود مي‌كند. و اينجاست كه مسئلۀ توحيد صفاتي و افعالي مطرح است و به تبع اينها توحيد ذاتي و به اولويت، توحيد ذاتي در اينجا مطرح است اين مسئلۀ «أمرٌ بَینَ أمرَینِ» است. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ قضيۀ «أمرٌ بَینَ أمرَینِ» در روایت «لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بل أمرٌ بَینَ أمرَینِ» را در معاد شناسي فرموده‌اند.³ روايتي از امام رضا عليه‌السلام هست كه فرق بين «ما» و «بما» را [بیان می‌کنند].⁴