بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (1)

تلمیذ: در توحيد علمي و عيني هم هست.

استاد: بله در توحيد علمي و عيني هم هست¹ حالا اينها را عرض مي‌كنيم، هنوز به آنجا نرسيده‌ايم.

در آنجا اين مسئلۀ توحيد ذاتي و صفاتي و افعالي مورد بحث قرار گرفته است، اتفاقاً به‌نحوي ايشان جلو آمده‌اند كه جاي هيچ‌ مطلبي را باقي نمي‌گذارند، يعني بدون اينكه اسمي از مسئلۀ وحدت وجود بياورند، اين مطلب را بر اين آقايان تحميل كرده‌اند خودشان هم نمي‌فهمند كه از چه موقعيتي آمدند! آن‌موقع كه من آن را مطالعه نكردم؛ ولي آن‌موقع كه اينها مخطوط بود من اينها را ‌خواندم و به ايشان گفتم:

آقا چنان كلاهي بر سر اين آخوندها گذاشته‌ايد بدون اينكه اصلاً خودشان بفهمند كه اين قضيه چه تبعاتي دارد!

خنديدند گفتند که همين‌طور است! یَفِرّون منه فرارهم مِن المجذوم! فرار مي‌كنند! اين مطلب در آنجا هست. پس مسئلۀ «أمرٌ بَینَ أمرَینِ» در اينجا همان مسئلۀ ادراك توحيد حق كما هي هي است.

ادراك حقیقی مسئلۀ «أمرٌ بَینَ أمرَینِ»، تنها از راه شهود

البته اين با مقام علم و مقام ادراك عقلي سازگاري دارد، ما نمي‌گوييم ندارد، اما به غايت مشكل و صعب است، و تنها راه منحصر به فرد ادراك، ادراك واقعي و حقيقي و عذبيّت مطلب و حلاوت تحقّق اين معاني در نفس انسان اين فقط حلاوتش با ادراك شهودي هست كه انسان اين حقيقت توحيد را ادراك مي‌كند.

روايات در اينجا زياد است كه در این جلسه يك مقداري‌اش را فقط از باب اطلاع و آشنايي به كيفيت و اينها عرض می‌كنم. البته رفقا اين روايات باب جبر و لا تفويض را مطالعه ‌كنند و اين در جلد چهارم و در جلد پنجم بحار است، و در موارد مختلفي هست؛ يكي صفحۀ 197:

قال الصادق علیه‌السّلام:لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بَل أمرٌ بَینَ أمرَینِ.²

در این جلسه فقط اين معاني را مرور مي‌كنيم تا بعد به مفاد اینها برسيم.

روایت امام رضا علیه السلام دربارۀ معنای لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بَل أمرٌ بَینَ أمرَینِ