اسم جنس و علم جنس در اطلاق (2)
و الفولام جنس
اسم جنس و علم جنس در اطلاق و الف لام جنس در این جلسه از آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی، بحث بر سر تفاوت دقیق اسم جنس و علم جنس و نسبت آنها با مفهوم اطلاق در زبان عربی است. ابتدا دیدگاه مرحوم کمپانی بررسی میشود که علم جنس را دارای قید امتیاز ذهنی میداند و آن را از اسم جنس متمایز میسازد. سپس اشکالات وارد بر این تحلیل مطرح میشود، از جمله اینکه چنین تفکیکی در نهایت به لغویت یا تکرار معنای اسم جنس بازمیگردد. در ادامه، نظر مرحوم آقاضیاء درباره تقسیم طبیعت به حصص مختلف و جعل علم برای برخی از آنها بیان میشود و نقد میگردد که این تحلیل نیز بیشتر به مفهوم «صنف» بازمیگردد تا علم جنس. در نهایت، استاد با تحلیل دقیقتر، علم جنس را ناظر به افراد خارجی در یک دایره خاص میداند نه صرف ماهیت ذهنی یا حصه مفهومی. بخش پایانی جلسه به بررسی «ال» جنس، انواع «ال» و تفاوت آن با نکره و استغراق اختصاص دارد و روشن میشود که یک تحلیل واحد برای همه کاربردهای «ال» قابل قبول نیست.
مرتب سازی:
اسم جنس و علم جنس در اطلاق (2)
6اگر این مطلب باشد؛ خب در اینصورت فرقی با اسم جنس ندارد. در اینصورت امتیاز، امتیاز به وصف انتزاعی خواهد بود و دیگر معنا ندارد در اینجا آن وصف مقید باشد. همانطوری که به وضع واحد، اسد برای این طبیعت وضع میشود، همینطور هم به وضع واحد اسامه برای این طبیعت وضع میشود. هیچ فرقی دیگر بین همدیگر ندارند، اصلاً تفاوتی ندارد.
بنابراین این مطلب مرحوم کمپانی هم مورد خدشه قرار میگیرد، بهخاطر اینکه لغویت لازم میآید در اطلاق اسامه و در وضع اسامه به عنوان علم جنس بر افراد خارجی، بما هو أفراد و مصادیق لهذا الحقیقة المبهمة.
بیان مرحوم آقاضیاء دربارۀ علم جنس
مرحوم آقاضیاء مطلب را در علم جنس بهنحو دیگری بیان میکنند، ایشان میفرمایند که فرق علم جنس با اسم جنس فقط در تعیّن و تقیّد به یک امتیاز خاص نیست؛ در علم جنس واضع برای یک حصهای از حصص طبیعت مهمله، یک اسمی را وضع میکند. فرض کنید که برای حصۀ اسد ابیض، علم جعل میکند. برای فرض کنید که حصۀ اسد احمر، علم جعل میکند، برای یک حصۀ خاص، این علم را جعل میکند. این علم در اینجا به عنوان یک حصۀ خاص موردنظر است. بهعبارتدیگر ذهن برای این طبیعت مهمله حصص مختلفهای قرار میدهد و ماهیت اسد را به تقسیمات متفاوتهای تقسیم میکند و برای یک حصۀ خاص، جعل علم میشود.1
اشکال بر بیان مرحوم آقاضیاء
خب، این مطلب مرحوم آقاضیاء اگر همان چیزی باشد که منظور ماست که واضع برای یک فرد از افراد خارج، علم جعل میکند به عنوان اینکه خصوص این افراد خارجی، دارای این اسم هستند؛ این اشکال ندارد؛ ولی منظور ایشان این نیست. منظور ایشان این است که نفس طبیعت مهمله وقتی که منقسم بشود به حصصی، یکی از آن حصصها چون از بقیه امتیاز دارد برایش علم وضع میشود؛ اسم این را میگذارند علم جنس. علم جنس عبارت است از خصوص آن حصهای که دارای یک امتیاز خاص است از بقیۀ حصص.
- نهایة الأفکار، ج 2، ص 564.