نقد بیان مرحوم آخوند درمقدمۀ اولی از مقدمات حکمت (1)

در این موارد اصلاً نجاست به ذهن شما خطور نمی‌کند تا اینکه بعد در آن، قاعدۀ طهارت جاری کنید. لذا قواعد عملیّه ما و اصول عملیّه ما و حتی در بعضی موارد لفظیّه، اصلاً جریانش در آن موردی است که احتمال احتمال عقلایی و جدّی باشد و اصلاً آنجا اصل جاری می‌شود. والاّ اگر احتمال احتمال نیش‌غولی باشد به قول آقایان، که اصلاً قاعده جاری نمی‌شود. اصلاً به ذهن نمی‌آید تا بخواهد قاعده جاری بشود یا نشود. آن یک بحث دیگر است.

احتمال عقلائی جدی بر خروج فرد از نظر مولی، مانع تمسک به اطلاق

آن وقت در جایی که مولا در مقام اطلاق، عنوانی را در قضیه مطرح کرده و هیچ قرینۀ مقیده و مخصصه‌ای را برای آن نیاورده است، اگر شما یک احتمال عقلایی بدهید! دقت کنید! یک احتمال عقلایی و جدّی بدهید که این فرد به احتمال عقلایی از دائرۀ مصادیق این عنوان عند المولیٰ خارج است، با وجود این احتمال عقلایی جدّی آیا باز عقل شما حکم می‌کند بر اینکه همین فرد را اتیان کنید و به اطلاق تمسک کنید. اصلاً این حکم را نمی‌کنند؛ چون ما از اول نسبت به متیقن اشتغال یقینی داشتیم. بحث این است که اینجا احتمال، احتمال جدّی است، این اصلاً دشمن مولا است ـ دقت کنید! این، قرینه نیست! قرینه آنجایی است که به خود عنوان بخورد؛ حالا یا مولا بگوید یا ما از داخل استفاده کنیم، نه یک احتمال ـ آن‌وقت در اینجا که ما احتمال جدّی می‌دهیم، آیا می‌توانیم حکم به برائت یقینی بکنیم با وجود اشتغال یقینی؟ دیگر نمی‌توانیم حکم کنیم.

بنابراین آقایانی که می‌فرمایند در بحث اطلاق اگر ما در جایی شک داشته باشیم که آیا این مصداق داخل در این طبیعت مطلقه و مرسله هست یا نه، می‌توانیم تمسک به اطلاق کنیم؛ اگر این شک ما شک بدوی باشد، که تمسک به اطلاق اصلاً صحیح نیست؛ اگر شک ما شک مبتنی بر احتمال عقلایی باشد، دیگر نمی‌شود تمسک به اطلاق کنیم و در اینجا قاعده اشتغال لازم می‌آید. پس این دلیلی که در جایی که ما قرینۀ مقیده نداشته باشیم ما می‌توانیم تمسک به اطلاق کنیم به مقدمات حکمت؛ اگر شک ما شک نیش‌غولی باشد، که در اینجا اصلاً جای تمسک به اطلاق نیست. مثل اینکه جای تمسک به اصول عملیّه یا اصول لفظیّه در اینجا نیست. ـ خُب تمسک به اصول لفظیّه است دیگر! ـ چون احتمال، اصلاً احتمالی نیست که بخواهد مطرح بشود تا اینکه شما در مقام ضد آن احتمال تمسک به اصول عملیّه کنید یا اصلول لفظیّه کنید. اگر آن شک شما واقعاً شک جدّی است برائت ذمه در اینجا اشتغال یقینی جلو را می‌گیرد.