نقد بیان مرحوم آخوند درمقدمۀ اولی از مقدمات حکمت (3)

خُب یک وقت مقام، مقام بیان است یعنی مقام عمل است یعنی وقت عمل رسیده است، حانَ وقتُ العمل؛ یک وقت هنوز وقت عمل نیامده است. اگر وقت عمل نیامده باشد خُب در این‌صورت حکم مسئله، یک صورت دارد و اگر وقت عمل آمده باشد یک صورت دارد. که حالا اینها را الآن من عرض نمی‌کنم. فعلاً عدم ظهور را در اینجا می‌خواهم صحبت کنم. امروز بحث ما به عدم ظهور برمی‌گردد. در آن مسئله ظهور که گذشت فعلاً صحبت این است که اگر ما استفادۀ ظهور نکردیم؛ یعنی استفادۀ ظهور نکردیم که مولا فقط در مقام جعل حکم است؛ چون افرادی که آمدند خدمت امام علیه‌السلام ممکن است خیلی از اینها راعی باشند و غنم داشته باشند و این بعد از کلام امام می‌خواهد برگردد و [بفهمد] زکات را خارج کند یا اینکه خارج نکند. یعنی مقام یک مقامی است که موجب ظهور برای نفس جعل حکم نیست؛ یعنی ظهور نسبت به جعل حکم را نمی‌رساند و خصوصیات هم در اینجا بیان نمی‌شود. در اینجا که مقام، مقام عدم احراز ظهور هست اینجا حکم، عمل به قدر متقین است. چون در اینجا ما نمی‌توانیم استفاده کنیم که مولا در مقام تقنین است. استفادۀ اینکه مولا در مقام تقنین است، نیاز به دلیل دارد و نیاز به ظهور دارد. ما این استفاده را نکردیم؛ حالا که استفاده نکردیم می‌ماند مولا و این کلام. آیا کلام مولا لغو است یا لغو نیست؟ اگر مولا در اینجا خصوصیات را بیان نکرده است. بالاخره این کلام مولا یک مفادی دارد و یک مابإزاء خارجی دارد. یعنی این صدق محمول برای موضوع و حکمی از احکام برای این موضوع، این در خارج یک مابإزائی باید داشته باشد یا نه؟! و آیا مولا از مکلف و مشافهین بالکلام طلبی را دارد یا ندارد؟! این را می‌گویند ظهور اقتضایی؛ یعنی اگر ما نتوانستیم کلام مولا را بر یک مقام اثبات ظهوری که همان جعل و وضع، تشریع و تقنین اصل حکم است حمل کنیم، ما باید در اینجا بگوییم که مولا در اینجا یک مابإزاء خارج را در اینجا از مکلف می‌خواهد. یعنی مولا که می‌گوید: «فی الغنم زکاة» معنایش یعنی چه؟ آیا فقط جعل حکم است؟ از جعل حکم که ما فارغیم و نسبت به جعل حکم که نظر نداریم؛ نه، جعل حکم و لاغیر؛ لاغیرش همان ظهوری بود که اول گفتیم؛ آن، لاغیر است. نسبت به جعل حکم مفروغ‌عنه است؛ جعل وجوب زکات للغنم این مفروغ‌عنه است. ولی در اینجا نسبت به لاغیر که فقط جعل حکم است و غیر از جعل حکم نیست این را ما دلیل نداریم؛ وقتی دلیل نداشتیم در اینجا آنچه که عقل در اینجا حاکم است این است که به مقدار متیقن شما باید اداء تکلیف را کرده باشید اضافه بر این مقدار، نه.