مقدمۀ مبحث برائت

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

این بحث در برائت شرعیه در شبهات حکمیه است؛ بحث برائت که به تبع او بحث اشتغال و احتیاط می‌آید مهم‌ترین بحث اصولی است و از نقطه‌نظر جریان عملی او در مسائل فقهی شاید به‌اندازۀ این بحث ما ابتلاء نداشته باشیم و بسیاری از موارد را که مشاهده می‌کنیم که قائل به حلیّت و برائت در مسائل فقهی شدند ناشی می‌شود از خلط در موارد جریان اصل برائت که این موارد با همدیگر اشتباه می‌شوند.

تقسیم بحث در کلام شیخ و آخوند

مرحوم شیخ بحث برائت را به‌ دو بحث، در شبهات وجوبیه و تحریمیه تقسیم می‌کند و هرکدام از این دو را منقسم به فقدان نص و اجمال نص و تعارض نصّین می‌کنند. بنابراین از ضرب شبهات وجوبیه و تحریمیه در این سه، شش مبحث منعقد می‌شود و بعد هرکدام از اینها را در شبهات حکمیه و شبهات موضوعیه منقسم می‌کنند. بنابراین دوازده تقسیم از این بحث استنتاج می‌شود و در هرکدام از این دوازده‌تا ایشان بحث را مطرح می‌کنند.

اما مرحوم آخوند از این نحوه و از این تقسیم عدول کردند و شبهه را در مورد شبهات وجوبیه و تحریمیه فقط به یک محور برگرداندند که آن عبارت از وحدت ملاک در شبهات وجوبیه و تحریمیه است که آن وحدت ملاک عبارت از عدم حجیت ملزمه است؛ حجیت ملزمه عبارت از وجوب یا حرمت است و دلیلی را که ذکر می‌کنند این است که ما در اصل برائت کاری نداریم بر اینکه منشأ ما برای شبهه چیست؛ آیا منشأ فقدان نصّ است یا اجمال نصّ است یا تعارض نصّین است؟! هم‌چنین موضوع برای شبهه چیست؟ موضوع شبهۀ وجوبیه است یااینکه تحریمیه است. اما آنچه که برای ما مدّنظر است آن همان ملاک در اصل برائت است. اصل برائت به‌عنوان یک قاعده و اصل شرعی ـ بعداً إن‌شاءالله راجع به همین اصل شرعی صحبت می‌کنیم ـ که این اصل شرعی منبعث از یک اصل عقلائی است که او رخصت عقلاء است عبد را عند فقدان دلیل أو إجمال دلیل أو تعارض دلیل از مولا، این یک سیرۀ عقلائیه است.