بررسی ادلۀ قرآنی برائت (1)

اشکال مرحوم آخوند بر استدلال به این آیه

مرحوم آخوند بر این استدلال اعتراضی دارند و این اعتراض را حکایت از یک جریان ماسبق بر امم سالفه می‌کنند و ارتباط آیه را با مانحن‌فیه منتفی می‌داند.¹ آیه به‌حسب سیاق و ظهور بدوی دلالت بر عدم عذاب می‌کند؛ خداوند می‌فرماید: ﴿وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبۡعَثَ رَسُولٗا﴾؛ ما اینها را عذاب نکردیم در سابق تااینکه رسولی را برای اینها بفرستیم.

اول: دلالت آیه بر عذاب دنیوی

اولاً این آیه مربوط به عذاب دنیوی است و حکایت از عذاب دنیوی می‌کند و ثانیاً به یک جریان گذشته دلالت دارد و همان‌طوری‌که مرحوم آخوند می‌فرمایند ممکن است که این مسئلۀ عذاب، جنبۀ نفی عدم استحقاق را نکند؛ بلکه به‌واسطۀ منةً علی العباد خداوند در اینجا این عذاب را نفی می‌کند. پس دو مطلب در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد؛ مطلب اول اینکه این آیه دلالت بر عذاب دنیوی دارد، درحالی‌که بحث ما عقاب اخروی است و بحث دائرمدار عصیان به‌واسطۀ مخالفت با حجیت و عدم عصیان به‌واسطۀ انتفاء حجیت است و بر این مسئله علم به عقاب اخروی مترتب است و اصلاً در بحث برائت کاری به عذاب دنیوی نداریم. بحث برائت مربوط به عصیان است و عصیان به عقاب اخروی ارتباط پیدا می‌کند گرچه یک آثار دنیوی هم ممکن است داشته باشد. پس این آیه از این نقطه‌نظر نمی‌تواند مستمسک برای اصالة البرائه باشد.

دوم: عدم دلالت آیه بر نفی استحقاق عذاب

از ناحیۀ دومی که مرحوم آخوند به این قضیه اشکال وارد می‌کنند این است که از کجا می‌گویید که این آیه نفی استحقاق را می‌کند؟! چون منظور از این آیه عذاب فعلی است؛ یعنی عذاب فعلی را خداوند متعال از امم گذشته به‌واسطۀ عدم بعث رسل برمی‌دارد و عذاب فعل اعم از عدم استحقاق و استحقاق با جنبۀ امتنان است، یعنی منافاتی با امتنان ندارد، به‌واسطۀ این دو مسئله عذاب فعلی منتفی می‌شود؛ در وهلۀ اول شخص مستحق عقاب نباشد و عذاب فعلی نیست، در وهلۀ دوم شخص مستحق عقاب است، ولی درعین‌حال از باب امتنان خداوند عذاب فعلی را برمی‌دارد. پس این آیه دال بر نفی استحقاق به‌واسطۀ عدم بعث رسل نیست.