افتراق اصول عملیه و قواعد فقهیه (2)

تلمیذ: ... شک در تکلیف دارد چون دلیل ندارد...

استاد: گاهی اوقات شک در تکلیف ندارد، شک در موضوع دارد و نمی‌داند موضوع چیست. شک در تکلیف ندارد و به‌عنوان مثال می‌داند بر عصیر عنبی حرمت تعلق گرفته است و بر عدم عصیر عنبی حلیت و طهارت تعلق گرفته است؛ اما نمی‌داند که آیا زبیب مُغلیٰ در ماء ‌آیا موضوعاً تحت العنب یحرم إذا غلیٰ و اشتدَّ یا داخل در تحت امر دیگر است، به‌واسطۀ جهل در موضوع، جهل در تکلیف پیدا می‌کند و در اینجا استصحاب طهارت می‌کنیم.

بنابراین شک در تکلیف منافات ندارد بااینکه انسان عالم به تکلیف باشد، ولی شک در موضوع داشته باشد. یکی از موارد مشکوک، شک در موضوع بود؛ یعنی ما تقسیم کردیم که یا شک در خود تکلیف هست یا شک در موضوع، هرکدام از آنها یا به‌خاطر اجمال نص یا به‌خاطر فقدان نص یا به‌خاطر تعارض نصّین است. در مورد موضوع هم همین‌طور است؛ یکی می‌گوید که این شیء ملحق به غنم است، بیّنه می‌آید می‌گوید که این ملحق به کلب است؛ شما در یک موضوع خارجی شک می‌کنید، اگر ملحق به غنم باشد حلیت و طهارت است، اگر ملحق به کلب باشد طهارت و نجاست و حرمت است. پس این موضوع خارجی موجب شده است شما شک در تکلیف نسبت به این پیدا کنید.

بنابراین شکی که ما می‌کنیم یک امر تکوینی است و شارع نمی‌تواند این امر تکوینی را تغییر بدهد؛ حالا این امر تکوینی است که یا در یک مورد خاصی حکم خاص دارد و یا در یک مورد خاص حکم خاص ندارد، ما یک قاعدۀ کلی نسبت به این داریم و فقط فرقش همین است. اما اینکه فرض کنید این شک موضوع ...

تلمیذ: منشأ شک فرق می‌کند؛ در اصل برائت، احتیاط، اشتغال و استصحاب منشأ شک عدم وجود دلیل یا اجمال دلیل بود اما در این موارد شبهات موضوعیه آیا به‌خاطر فقدان دلیل اینها است؟