مراتب وجود احکام

تنجز و فعلیت احکام در شهوت انسانی و شهوت حیوانی

تلمیذ: شهوت انسانی چطور است؟

استاد: در شهوت انسانی آنچه که هست این است که میل به نکاح وجود دارد و میل به طلب جمال وجود دارد، رغبت و شوق به جمال و شوق به نکاح وجود دارد؛ الاّ اینکه این شوق و رغبت محکوم حکم عقل و محکوم جریان صحیح و آن مسیر مستقیم و مسیر شرع در آنجا محکوم اوست، نه‌اینکه حاکم بر نفس است و شرع باید او را عقال کند و محدود کند. در شهوت حیوانی میل به تعدّی وجود دارد، میل به جنس مخالف و میل به جمال بأیّ‌نحوٍکان وجود دارد؛ حالا در یک هم‌چنین زمینه‌ای مکلف إمّا قادرٌ علیٰ کفّ نفسه عن موارد الخلاف و إمّا لیس بقادر بل یَقَعُ فی المهلکة و یرتکب عمل الحرام. پس فی‌حدّنفسه، نفسِ این شهوت حیوانی در افراد وجود دارد؛ الاّ اینکه بر طبق عقل و بر طبق مقتضیات [حرکت کند]. چه‌بسا در خیلی از مواقع اصلاً مسئلۀ شرع مطرح نباشد؛ بلکه آدم به‌خاطر حیثیت و آبروی خودش زنا نمی‌کند، اگر آبروی خودش نبود و در یک جای خلوتی بود زنا می‌کرد. مسئلۀ شرع در اینجا اصلاً مطرح نیست یا به‌خاطر ترس از عواقب است که زنا نمی‌کند؛ فرض کنید که می‌ترسد یک مشکلی پیش بیاید زنا نمی‌کند والاّ زنا می‌کرد یا به‌خاطر ترس از بعضی بیماری‌های کذایی و اینهاست که زنا انجام نمی‌دهد.

پس کفّ نفس از اجرای و اتیان شهوت حیوانی فقط منوط به شرع نیست؛ بلکه مربوط به رعایت مصالح و مفاسدی است که انسان می‌کند که در بعضی از اوقات مصالح و مفاسد شرع است و در بعضی از مواقع مصالح و مفاسد غیر شرع و از مصالح جانبی خواهد بود. اسم این را شهوات حیوانی می‌گذاریم. در یک هم‌چنین ظرفیتی حکم هم تنجّز دارد و هم در مورد ابتلاء فعلیت دارد؛ حکم تنجّز این است که هنوز مورد زنا برای شخص پیدا نشده است؛ فرض کنید که در خیابان راه می‌رود و اصلاً موردی برای زنا نیست، در یک هم‌چنین فردی الآن حکم بر حرمت زنا تنجّز دارد؛ چون شخص ظرفیت و تمهید برای این عمل قبیح را دارد، حکم برای او تنجّز پیدا می‌کند. حالا چه موقع فعلیت پیدا می‌کند؟ وقتی که برخورد کند و مقابل با یک عمل حرام قرار بگیرد، آنجا برایش فعلیت پیدا می‌کند؛ ﴿وَلَقَدۡ هَمَّتۡ بِهِۦ وَهَمَّ بِهَا لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾¹ آنجا فعلیت برای او پیدا می‌شود؛ اما در تمام احوال، حکم برای حضرت یوسف تنجّز داشت؛ ولی هنوز فعلیت نداشت. فعلیت آن‌وقت است که یقۀ او را گرفته و خلاصه آن موقع فعلیت پیدا می‌کند و اما شهوت انسانی ...