بحث در مسئلۀ اجزاء و ترتّب احکام (3)

تقریر اشکال: اجتماع مثلین یا ضدین

اشکال در اینجا این است که شارع در مقام جعل ـ این مسئله‌ای که گفتیم اینها از باب سیرۀ عقلائیه است، فعلاً از این مطلب غمض عین می‌کنیم و ما در اینجا بنابر این اصطلاح قوم به‌عنوان جعل متمّم یا جاعل بالاِستقلال در اینجا مؤسس هست می‌گوییم ـ خبر واحد را برای مقام بعث و مقام زجر حجت شرعی قرار داده است و حالا که شارع این کار را کرده است، اشکالی که در اینجا مطرح است این است که اگر قرار باشد آن حکم در مقام انشاء، تام باشد و از این‌طرف شارع به امارات هم حجت شرعیه بدهد، از آنجایی که مقام بعث و زجر مقتضای علم مکلف است و علم مکلف مقتضی مقام بعث و زجر است، در اینجا دو طریق واحد درقبال هم مجعول شده است:

طریق اول: عبارت از حجیت ذاتیۀ قطع و علم نسبت به احکام انشائیه است که موجب بعث و زجر است.

طریق دوم: جعل حجیت در امارات است که این حجیت در امارات نسبت به همین مکلف موجب بعث و زجر می‌شود.

چطور ممکن است که شارع دو طریق را در عرض هم و به موازی هم حجت قرار بدهد؟! این از باب اجتماع مثلین است درصورتی‌که هردو حکم عین هم باشند؛ یعنی اگر مؤدّای امارات همان مؤدّای علم به احکام باشد، لازمه‌اش اجتماع مثلین است یعنی شارع هم اولاًبلااول آن ﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ﴾ را جعل کرده و هم از باب جعل حجیت و اعطاء حجیت به اماره و خبر واحد، ﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ﴾ را که مؤدّای اماره است را جعل کرده است و این جعل مثلین می‌شود و جعل مثلین هم مستحیل است. خب این در صورتی است که حکم برسد.

و اما اگر نه، این حکمی را که مؤدّای اماره است، مخالف با آن حکم انشائی شارع باشد، این جعل ضدّین می‌شود و این بدتر از آن می‌شود یعنی شارع اول ﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ﴾ و وجوب صیام را جعل کرده است و مؤدّای اماره حرمت صیام است! او وجوب صیام را جعل کرده است و مؤدّای اماره اباحه و استحباب صیام است! این جعل ضدّین می‌شود و این‌هم اشکال دارد. برای این قضیه راه‌های مختلفی [هست]. البته اینکه جعل ضدّین مستحیل است یک مسئله است و إن‌شاءالله مسئلۀ تصویب و اینها را هم در جلسۀ آینده بیان می‌کنیم.