بحث در مسئلۀ اجزاء و ترتّب احکام (3)

صحبت در این است که ممکن است بگوییم که آن مصلحت ملزمه در سن چهار یا پنج یا شش‌سالگی برای سیدالشهداء علیه‌السّلام نیست و اصلاً حال نفسانی و موقعیت نفسانی، اقتضاء وجوب صلاة را برای آن حضرت در این سن نمی‌کند و لعل اینکه حضرت در سن شش‌سالگی و امثال‌ذلک صلاة را برای خودشان لازم می‌دانستند و انجام می‌دادند و این هیچ استبعادی ندارد.

منظور من این است که وقتی می‌گویم: این عبد بر آن مصلحت ملزمه اطلاع پیدا کند، آن مصلحت ملزمه فقط مقام انشاء نیست، نه! شرایطی که مکلف آن مصلحت ملزمه را برای خود در آن شرایط اقتضا می‌کند، آن شرایط مدّنظر من است. لعلّ اینکه در چهار سالگی و پنج‌سالگی اصلاً یک هم‌چنین شرایطی وجود نداشته باشد. آیا وقتی امام حسین علیه‌السّلام رضیع بود نماز می‌خواند؟! حضرت سجاد علیه‌السّلام در حال رضیع بودن که نماز نمی‌خواندند، حالا در باطنشان چه می‌گذشت ما نمی‌دانیم؛ ولی برحسب ظاهر بچه چه‌کار می‌کند؟! شیر می‌خورد و گریه می‌کند و می‌خوابد، دیگر کار دیگری که نمی‌کند! خب این‌هم همین‌طور مثل بقیۀ افراد است. خب حالا چه اشکال دارد که این قضیه ادامه پیدا کند و به دو سال، سه سال، چهار سال، پنج سال و این حرف‌ها هم برسد؟! اشکال ندارد. اصلاً آن حالت نفسانی که در وجود یک طفل هست استجلاب وجوب صلاة را نمی‌کند که بگوییم: اینجا الآن نقض به این مورد وارد می‌شود، نه! اگر مکلفی ـ مکلف یعنی انسان ـ ولو اینکه صبی باشد، در صباوت و غیر صباوت، در شیخوخیت یا شباب یک مصلحت ملزمه‌ای را برای خودش احساس کند، این مصلحت ملزمه ولو اینکه حکم هنوز انشاء نشده باشد، اقتضاء می‌کند که او نسبت به آن حکم مکلف باشد و این مقام، مقام و مرتبۀ ملاک است.

مرتبۀ انشاء، بعث و فعلیت

مرحوم آخوند بعد از این، مقام و مرتبۀ انشاء را ذکر می‌کنند؛ مرتبۀ انشاء آن مرتبه‌ای است که شارع این حکم را انشاء کرده باشد؛ یعنی بر این مصلحت حکم کرده باشد. حالا این حکمی را که شارع کرده است، یا این حکم به‌دست ما می‌رسد یا این حکم به‌دست ما نمی‌رسد، اگر حکم به‌دست ما رسید، این مقام بعث و زجر می‌شود که حکم در اینجا به‌دست مکلف رسیده است؛ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ﴾¹ این مقام، مقام بعث و زجر است یا ﴿حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحۡمُ ٱلۡخِنزِيرِ﴾² این مقام، مقام زجر است یا «صَلّوا کَما رأیتُمونی أصلّی»³ این مقام، مقام بعث است یا آیۀ ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾⁴ مقام، مقام بعث است یا حُرِّمَ علیکم الزِّنا و الفواحش که این مقام، مقام زجر است؛ یعنی مقامی که حکم شارع به مرحلۀ بلاغ می‌رسد و به‌دست ما می‌رسد، این مقام بعث است.