بحث در مسئلۀ اجزاء و ترتّب احکام (3)

فرق مقام بعث و مقام زجر

حالا فرق بین این دو مقام چیست؟ آن‌طوری‌که نقل می‌کنند فرق بین این دو این است که اگر مکلف اطلاع بر حکم در مقام انشاء پیدا کند تا وقتی که به مقام بلاغ نرسیده است، مکلف می‌تواند حکم را ترک کند و بر خلاف و ترک او عقابی هم مترتب نمی‌شود، فرق بین اینها این است. مثلاً اگر یک نفر [به‌واسطۀ] پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بداند که زنا حرام است؛ ولی هنوز حکمش به مقام بعث نرسیده است، این شخص می‌تواند زنا کند! یا اگر بداند که خمر حرام است ولی هنوز به مقام زجر نرسیده است، شخص می‌تواند شرب خمر کند و هَلُمَّ جَرّاً. اگر ترک کند، این ترک یک ترک استحبابی است؛ ولی عقوبتی بر او مترتب نیست، این مقام بعث و زجر است و این‌هم فوائد و اختلافی که بین این دو مقام هست.

تعریف مقام فعلیت

مقام چهارمی که نقل می‌کنند مقام فعلیت است؛ مقام فعلیت آن مقامی است که [حکم] برای مکلف در آن مورد فعلیت پیدا کند؛ یعنی در موقعی واقع بشود که حکم نسبت به او فعلیت پیدا کند. مثلاً مستطیع بشود، حالا حکم فعلی شد و تابه‌حال نسبت به این شخص مقام بعث بود، حکم ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾ داشت ولی فعلیت پیدا نکرد، آیۀ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ﴾¹ مقام بعث بود ولی هنوز ماه رمضان نیامده است، اگر ماه رمضان آمد این حکم فعلی می‌شود. حالا این مراتبی است که در اینجا ذکر شد و اختلافی که بین تقریر و بیان ما با این مراتب اربعه بود در اینجا مطرح شد که بعضی از آنها را قبلاً عرض کردیم و بعضی از آنها را بعداً عرض می‌کنیم.

اولاً مرتبۀ انشاء و مرتبۀ ملاک بنابر آن تقریری که ما کردیم، مرتبۀ واحد است و معنا ندارد که مرتبۀ ملاک وجود داشته باشد و شارع انشاء نکرده باشد پس الآن در اینجا مرتبه، مرتبۀ واحد است.