ادلۀ قرآنی بر برائت (2)

فرض کنید مواردی که ادلۀ مثبت احتیاط در آن مورد خاص نیستند مانند شبهات موضوعیه که در شبهات موضوعیه حتی در کلا الطرفین قائلین به عدم برائت و قائلین به احتیاط، در شبهات موضوعیه قائل به برائت هستند. حالا ما در این مورد می‌گوییم فرض کنید که شک هست بین اینکه اصلاً هذا خمرٌ أو ماءٌ خب این شبهۀ موضوعیه است مع تمامیة حکم کلا الطرفین؛ خب در اینجا می‌گوییم که آیه ناظر به این مورد است. آیه ناظر است به مواردی که در آن موارد نه حکم اوّلی [موجود نباشد] و نه حکم ثانوی که به‌نحو احتیاط باشد، آن حکم ثانوی حالا تقیةً أو احتیاطاً و امثال‌ذلک ـ چون تقیه هم که مثبت است ـ‌ هرکدام از این دوتا نباشد آیه در آنجا شامل آن مورد خواهد بود. آیه فقط شامل این موارد خواهد شد؛ اما در موردی که فرض بر این است که ادلۀ احتیاط در ظهورشان در وجوب کامل هستند، در ظهور در وجوب یا نص در وجوب تامّ هستند، بر فرض این مورد آن‌وقت بر آیه حکومت خواهند کرد و آیه فقط اختصاص به موارد عدم حکم خواهد داشت. مگر اینکه ما اصلاً بگوییم که ادلۀ احتیاطی نیست. بنابراین تفسیر و توجیه مرحوم صدر نسبت به آیه ناتمام است و فیه تأملٌ!

استدلال به آیۀ﴿كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ...﴾ بر برائت شرعیه

یکی از آیاتی که می‌توانیم بالملازمه استفادۀ برائت شرعیه از آن کنیم آیۀ راجع به افطار صوم شهر رمضان است؛ ﴿وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِ﴾¹ این از آیاتی است که تابه‌حال به آن استدلال نشده است. تبیین و استفاده از این آیه و تبیین مدعا بر این اساس است که در آیۀ شریفه جواز اکل را نسبت به سحور تا تبیّن خیط ابیض از خیط اسود قرار داده است؛ با توجه به این نکته که اکل طعام در طلوع فجر ماه رمضان حرام است و یَجبُ الکفّ عنه یعنی بر فرض ثبوت فجر، اکل طعام در شهر رمضان مثل شرب خمر می‌ماند و هیچ تفاوتی بین اینها نیست؛ تازه شرب خمر کفاره ندارد ولی اینجا کفاره هم دارد و باید شصت مسکین را هم طعام بدهد. پس با توجه به این قضیه شبهۀ ما در مورد اکل و شربِ طلوع فجر، شبهۀ تحریمیه است که آیا هذا الشرب و هذا الأکل محرمٌ علینا حَتَّىٰ لم یَتَبَیَّن خیط الأبیض مِن الخیط الأسود أو هذا لیس بِحرامٍ و لابدّ مِن الاحتیاط مثلاً أو یُستحب الاحتیاط؟ آیه با صراحت جواز اکل و جواز شرب را با تبیّن می‌دهد، یک وقت آیه می‌فرماید: کلوا و اشربوا حتی خیط الأبیض مِن الفجر؛ تا وقت خیط ابیض از فجر، اگر این‌طور بود، خب در دوران امر بین اباحه و تحریم به‌واسطۀ شبهۀ موضوعیه گرچه در اینجا جای استصحاب بقاء لیلیت است و لعلّ لِقائل أن یقول به احتیاط، بگوید که در اینجا جای استصحاب نیست، چون شبهۀ تحریمیه است، از باب غلبۀ جانب تحریم بر جانب اباحه که مقتضای استصحاب لیلیت است در اینجا کفّ نفس از اکل و شرب از باب احتیاط لازم است؛ مانند سایر موارد موضوعیه مثل مرأه‌ای که مشتبه است بین حلیت نکاح و حرمت نکاح، همان‌طور که در آنجا امر به وجوب به احتیاط داریم اینجا هم همین است.