ادلۀ قرآنی بر برائت (5)

عرض شد که لسان ادله و آیات لسان جواز و اباحۀ در فعل و ترک و اختیار فعل و ترک نسبت به شبهات وجوبیه و تحریمیه است. آیاتی در این زمینه بیان شد که آیۀ اخیر آیۀ ﴿وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تَأۡكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ ٱسۡمُ ٱللَهِ عَلَيۡهِ وَقَدۡ فَصَّلَ لَكُم مَّا حَرَّمَ عَلَيۡكُم إِلَّا مَا ٱضۡطُرِرۡتُمۡ إِلَيۡهِ﴾ است، در اینجا لسان آیه لسان تشویق و ترغیب به فعل و ترک است و اختیار [در أکل و غیر أکل]. البته آیه مربوط به أکل است ولی خب به تنقیح مناط [شامل غیر أکل هم می‌شود] چون اینجا فرقی بین أکل و غیر أکل نیست.

در جایی که در مورد أکل، آیه موجب تشویق است در موارد دیگر به طریق اولیٰ است؛ چون از ادله و روایات این‌طور استفاده می‌شود که اگر قرار بر این باشد که انسان و مکلف نسبت به موارد شبهه اجتناب کند، اولیٰ این است که در مورد أکل این رعایت و احتیاط را داشته باشد تا نسبت به لباس و امثال‌ذلک! چون أکل و شرب تأثیرات تکوینی در نفس انسان به‌وجود می‌آورند؛ آیه‌ای راجع به طعام است؛ ﴿فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ إِلَىٰ طَعَامِهِۦٓ * أَنَّا صَبَبۡنَا ٱلۡمَآءَ صَبّٗا * ثُمَّ شَقَقۡنَا ٱلۡأَرۡضَ شَقّٗا * فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا حَبّٗا * وَعِنَبٗا وَقَضۡبٗا وَزَيۡتُونٗا وَنَخۡلٗا﴾¹ که در اینجا روایات داریم راجع به اینکه نباید طعام شبهه‌ناک باشد و همین‌طور تأویل و توجیه به باطنش این است که از امام صادق علیه‌السّلام روایت است:

عَن زَیدٍ الشَّحّامِ عَن أبی‌جَعفَرٍ عَلَیهِ‌السَّلامُ: فی قَولِ اللهِ عَزَّوجَلَّ: ﴿فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ إِلَىٰ طَعَامِهِۦٓ﴾ قالَ قُلتُ: ما طَعامُ؟ قال: «عِلمُهُ الَّذی یَأخُذُهُ عَمَّن یَأخُذُهُ.»²

نسبتِ طعام به علم داده شده که استاد و معلم تأثیر قاطع در کیفیت القاء مطالب و کیفیت علوم دارند و ممکن است بعضی از این علوم موجب هلاکت بشود.

علیٰ‌أیّ‌حال اگر قرار بر این باشد که در شبهه در [مورد] مأکولات از ناحیۀ شارع رخصت در فعل داشته باشیم، به طریق اولیٰ در ناحیۀ لباس و امثال‌ذلک این مسئله هست و حتی می‌توانیم استفادۀ اولویت از این آیه بکنیم.