بررسی حدیث رفع (1)

قول به وجوب احتياط به‌نحوي‌كه موجب ترتب عقاب شود... بر مخالفتش عقاب مترتب بشود عبارة أخریٰ وجوب و حرمت است و هيچ فرقي در اينجا ندارد حالا چه اينكه واجب... و قول به وجوب در يك فعل با جهل به آن حكم «هَذا اِفتِراءٌ عَلیٰ الله وَ هَذا حَرامٌ» در اينجا مرحوم آخوند همين مطلب را مي‌فرمايند.

نقد اشکال مرحوم حکیم بر کلام مرحوم آخوند

اين اشكال مرحوم حکیم بر مرحوم آخوند وارد نيست؛ به‌جهت اينكه مرحوم آخوند توسيطي را كه در اينجا مي‌فرمايند كه عدم استحقاق عقاب مترتب بر حكم الله است ـ سِواءٌ حُكمُ الله واقعي أو حُكمُ الله ظاهري ـ درحالي‌كه ما مي‌دانيم موضوع براي استحقاق عقاب و عدم استحقاق عقاب إیجاب الاحتیاط و عدم إیجاب الاحتیاط است، اين منظور آخوند نيست كه در اينجا اين حكم ظاهري غير از آن حكم ايجاب احتياط است و اين عبارة أخریٰ دفع اشكال اوّلشان است.

مرحوم آخوند در دفع اشكال به‌صورت أولیٰ مي‌فرمودند كه شارع ايجاب احتياط را نفي مي‌كند؛ ايجاب احتياط به يد شارع است. نمي‌خواهند بفرمايند كه ايجاب احتياط يك امر عقلي است؛ بلکه مي‌خواهند بگويند كه ايجاب احتياط يك امر عقلي است. ايشان مي‌خواهند بگويند كه ايجاب احتياط به يد شارع است و رفع احتياط هم به يد شارع است؛ بنابراين در آنجا اگر شارع ايجاب احتياط را برداشت يعني استحقاق عقاب را برمي‌دارد.

در اين جواب دوم ايشان راجع به احتياط صحبت نمي‌كنند و اصلاً بحث را روي حكم واقعي و يا حكم ظاهري مي‌آورند و مي‌فرمايند كه استحقاق عقاب «إمّا یَتَرتّبُ عَلی الحُكمِ الواقِعی وَ إمّا یَتَرتّبُ عَلی الحُكمِ الظاهری، یَتَرتّبُ عَلی الحُكمِ الواقِعی لَو كانَ المُكلفُ عالِماً بِحُكمِ الواقِعی، یَتَرتّبُ المُكلّف عَلی الحُكمِ الظّاهری لَو كان المُكلفُ عالِماً بِالحُكمِ الظاهری» در آنجا اشاره كرده است «وَ إحنا [نحن] جاهِلینَ بِالنسبَة بِالحُكمِ الواقعی وَ مِن ناحیةٍ شارِع یَنفی الحُكمَ الظاهری، یَنفی استِحقاقَ العِقاب.» اين دلالت نمي‌كند بر اينكه منظور آخوند در اينجا اين است كه ايجاب احتياط، معلول حكم ظاهري است و حكم ظاهري وضعاً و رفعاً به يد شارع است؛ پس در اينجا استحقاق عقاب بر ايجاب احتياط مترتب است. ايجاب احتياط بر حكم ظاهري مترتب است و شارع با نفي حكم ظاهري ايجاب احتياط را نفي مي‌كند و با نفي ايجاب احتياط، نفي استحقاق را مي‌كند. نه، چنين مطلبي از كلام مرحوم آخوند استفاده نمي‌شود؛ بلكه همان‌طور كه خود مرحوم آقاي حكيم در اينجا فرمودند نفس حكم ظاهري با نفس ايجاب احتياط...