بررسی حدیث رفع (3)

عليٰ‌أيّ‌نحوٍكان بر هر قسم كه ما بگيريم، روايات ديگري هم اين مسئله را تأييد مي‌كند. روايت ديگري در اصول كافي هست كه مي‌فرمايد:

عن أبی داوُد المُسترِقِّ قال: حدّثنی عمرو بنُ مروان قال: سمِعتُ أبا عبدِ اللهِ علیهِ السّلامُ یقولُ: «قال رسولُ اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم: «رُفِعَ عن أُمّتی أربعُ خِصالٍ خَطأُها و نِسیانُها و ما أُكرِهوا علیهِ و ما لم یُطیقوا و ذلِك قولُ اللهِ عزّ و جلّ ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا رَبَّنَا وَلَا تَحۡمِلۡ عَلَيۡنَآ إِصۡرٗا كَمَا حَمَلۡتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلۡنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ﴾ و قولُهُ: ﴿إِلَّا مَنۡ أُكۡرِهَ وَقَلۡبُهُۥ مُطۡمَئِنُّۢ بِٱلۡإِيمَٰنِ﴾¹».²

معنای «ما لا یطیقون» در روایات

و نظاير اين رواياتي هست كه مي‌خوانيم. علیٰ‌أیّ‌حال باز آن حكمي كه از اين آيات مستفاد مي‌شود اين است كه «ما لا یطیقون» عبارت از آن تكليفي است كه «عادتاً لا یتحمله الناس» نه‌اينكه «ما لا یطیقون» يعني براي آنها مشكل است، آنچه كه مشكل است را «ما لا یطیقون» نمي‌گويند. تكليف به «ما لا یطاق» يعني «ممتنعٌ حصوله أو صعبٌ بنحوٍ لا یتحمله عادتاً الأشخاص العادی»، اينها نمي‌توانند تحمل كنند. بناءًعليٰ‌هذا سياق آيه بااينكه در اوّلش خطا و نسيان هست ولي منظور از خطا و نسيان عبارت از يك مؤاخذه‌اي است از يك قصوري كه آن قصور موجب براي حكم به «ما لایطاق» است.

من‌باب‌مثال شخصي در يك مسئلۀ بسيار مهم اهمال مي‌كند، اين مستوجب عفو نيست و بايد عقاب شود. پس منظور از خطا و نسيان در اینجا عبارت از خطا و نسياني است كه شخص اهمال نمي‌كند؛ اهمال جدّي و تساهل جدّي را ندارد؛ الاّ اينكه خيلي توجه نمي‌كند و يك‌دفعه ممكن است يك صلاتي از او فوت شود، خيلي توجه نمي‌كند و يك وقت ممكن است يك روزه از او فوت شود و به‌اصطلاح افطار كند؛ يعني به يك‌نحوي عمل کند كه موجب بطلان روزه‌اش شود. اين مورد، مورد خطا و نسيان است نه در هر موردي. بعد اين خطا و نسيان در چنين وضعيتي يك خطا و نسيان، نفسش يك مسئلۀ اختياري است كه مترتب بر امر تساهلي است كه نسبت به خود شخص است. علیٰ‌أیّ‌حال همان‌طوري‌كه عرض كردم سياق اين روايت تا اينجايي كه ما داريم صحبت مي‌كنيم، سياق امور اختياريۀ عاديۀ عرفيه نيست؛ بلكه امور غير عاديّه‌اي است كه يا مكلف مسلوب الاختيار است مانند اكراه و اضطرار يا مانند «ما لا یطیقون» است؛ يااينكه اختيار او در فعل، مساوق با تحمل مشقّت غير عادي است كه «ما لا یطیقون» شامل اين خواهد شد، اين سياق اين روايت است.