بیان دلیل عقلی بر برائت

حالا اگر دیدیم در یک جا کذب این‌طور نیست؛ فرض کنید که این مردم در کوچه و بازار همه دارند دروغ می‌گویند و کذب یک امر رایج و دارج شده است. مسلّم این است که بر این صدق ممکن است یک ضرری مترتب بشود حالا ضرر کم است؛ اما اگر کذب بگوید ممکن است بیشتر از مشتری پول بگیرد. مثلاً بگوید: قسم به خدا من این را صد تومان خریدم، درحالی‌که چهل تومان خریده است، بیست تومان هم استفاده کنم صد و بیست تومان می‌فروشم. حالا اگر راست بگوید که بینی و بین الله این را چهل تومان خریدم مشتری هم می‌گوید: بیست تومان استفاده ببر، شصت تومان بفروش. شصت تومان در آنجا کمتر استفاده کرده است. در اینجا نمی‌توانیم بگوییم که موضوع ازبین می‌رود و دفع فاسد واجب است و... این کجایش فاسد است؟! تو آمدی داری مال مردم را بالا می‌کشی و می‌گویی که دفع فاسد در اینجا واجب است؟! نه.

بله، در آن جایی که انسان مضطر به کذب باشد، به‌واسطۀ ضرری که بر او مترتّب است ـ حالا ضرر مالی باشد یا ضرر جانی باشد یا ضرر عرضی باشد ـ در این‌گونه موارد کذب اشکال ندارد. اما اینکه یک منفعت قلیل مجوز برای جواز کذب شود، این را عقل تجویز نمی‌کند و الاّ در هر جایی کذب به نفع انسان است، انسان در هرجایی دروغ بگوید این کذب به نفع انسان می‌شود و اگر صادق بشود سخت است. می‌گویند: «الحقُ مُرٌ»¹ حق مُرّ است. انسان در هرجایی می‌بینید به نفعش است دروغ بگوید و در هرجا که می‌بینید به نفعش نیست و مربوط به دیگران است یا اصلاً نفعی ندارد و تساوی الطرفین است صدق بگوید. اینجا دیگر بازیچه قرار دادن احکام و شرع است. درست شد؟! در مانحن‌فیه این مسئلۀ قبح عقاب بلا بیان با این قاعدۀ دفع ضرر محتمل هردو جزء قاعدۀ عقلی است؛ یعنی قبح عقاب بلا بیان عقلی است و شرعی نیست، وجوب دفع ضرر محتمل هم یک قاعدۀ عقلی است.