بررسی جریان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در امور دنیوی

تبیین نفس‌الامر

در عالم واقع ما مسائلی داریم و برگشت همۀ اینها به صفات جمالیه و جلالیۀ پروردگار است؛ یعنی واقع و نفس‌الأمر عبارت از ذات احدیّت و اوصاف جمالیه و جلالیه‌ای که ذات احدیّت دارد می‌باشد ـ ما دیگر بالاتر از این واقع و نفس‌الامری نداریم ـ آنچه که در عالم واقع تحقق دارد عبارت از نفس الوجود است؛ الوجودُ حقٌ و کلُّ آثارِه و خصوصیاته حقٌّ. بنابراین چون وجود مطلق مختص به ذات احدیّت است، حقیقت مطلق اختصاص به ذات احدیت دارد؛ ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِ ٱلۡبَٰطِلُ﴾.¹ این وجود مختص به ذات احدیّت است و حق است. آثار این وجود و لوازم این وجود که عبارت از صفات جلالیه و جمالیۀ پروردگار است آن‌هم حق است، تمام اینها حق هستند. یکی از اوصاف و صفات جمالیۀ پروردگار صفت رحمانیّت است، یکی از آن صفات، صفت رحیمیت است، یکی از آن صفات، صفت انفاق است، صفت جود است؛ هو الجواد. یکی از آنها صفت فیض است؛ هو الفیّاض. یکی از آن صفات، صفت رزق است؛ هو الرازق. یکی از آن صفات، صفت عدل است؛ ﴿وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾² یکی از آن صفات، صفت قهاریّت است. اینها تمام اوصاف و صفات حقیقیۀ پروردگار هستند که آن اوصاف و صفات حقیقیۀ پروردگار، حق مطلق هستند.

منظور از اتّجاه عبارت از جهت‌گیری است؛ مثلاً شما با شخصی برخورد می‌کنید می‌بینید که این آقا اصلاً کج است، افکارش خراب است، شرّ است و مدام می‌خواهد یکی را اذیّت کند و مدام به‌دنبال ابتلاء و ایجاد ابتلاء برای دیگران است معلوم است که این اصلاً ذاتش شیشه خورده دارد این اتّجاهش اتّجاهِ غیر صحیح است. ولی بعضی از نفوس را شما نگاه می‌کنید می‌بینید اصلاً ذاتاً خیّر است، ذات آن نفس به‌دنبال خیر است، به‌دنبال انفاق است، به‌دنبال ایثار است، به‌دنبال مساعدت با دیگران است، این اتّجاهش به‌سمت خیر است، این منظور من است؛ یعنی نفس در اتّجاه خودش به‌سمت نفس‌الأمر باشد.