بررسی جریان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در امور دنیوی

نفس‌الأمر عبارت از صفات و اوصاف جمالیه و جلالیه پروردگار است، این حق می‌شود. آن‌وقت هر فعلی از این افعال ثلاثه‌ای که عرض شد با این اتّجاه ملایم بود و نزدیک بود آن فعل، حسَن می‌شود و هر فعلی از افعال ثلاثه که با این اتّجاه نفس به‌سمت حقایق، ناملایم و غیر ملایم بود، آن فعل قبیح می‌شود. همان‌طوری که ما نسبت به سایر اعضاء و جوارح خود همین احساس را می‌کنیم.

من‌باب‌مثال خداوند حس ذائقۀ انسان را بر یک اساسی خلق کرده است؛ یعنی یک نوع کیفیت و مجموعه‌ای منضم شده و حس ذائقۀ انسان را تشکیل می‌دهد؛ حالا بعضی از مذوقات را شما می‌چشید می‌بینید مُرّ و تلخ است، این با آن کیفیت ترکیبی که پروردگار متعال در حس ذائقه انسان قرار داده است ناملایم است لذا می‌گویید که این بد است، مُرّ و تلخ است. یااینکه یک مذوقی حموضت دارد ـ آن حموضت هم مراتب دارد ـ لذا حالت گرفتگی و انقباض در چهرۀ شما مشاهده می‌شود، این به‌خاطر این است که با آن حس ذائقه، غیرملایم است. اما شیرینی، حلاوت عسل، حلاوت سُکَّر، حلاوت تفّاح، حلاوت پرتقال و امثال‌ذلک برایتان ملایم است؛ می‌گویید: چقدر خوشمزه است؟! یااینکه فرض کنید غذاهای متنوعی که دارای خصوصیاتی است، شما این را می‌خورید و احساس لذت می‌کنید، این ملایمت دارد. یااینکه بدن حس لامسه دارد، اگر چیز زبری مثلاً باشد، شخصی، میخی به شما فروکند، این ناملایمت دارد و غیر ملایم با حس لامسه است لذا می‌گویید: چه‌کار می‌کنید؟! اما اگر یک دست خیلی نرمی ‌این حس لامسۀ شما... دیگر خودتان در اینجا بسط و شرح بدهید!

هر چیزی که ملایمت دارد به طبع انسانی اقرب است و هرچه که غیرملایمت دارد ابعد از آن طبیعتی است که خداوند متعال آن طبیعت را در انسان قرار داده است.

تعریف فطرت

بنابراین اتّجاه انسان نسبت به صفات و اوصاف حقیقیه را فطرت می‌گویند؛ فطرت عبارت از اتّجاه نفس به‌سمت آن حقایق نوریه است.