بررسی جریان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در امور دنیوی

در اینجا می‌توانیم بگوییم که مسئله به این کیفیت نیست و مولا ـ حالا چون مالکش هست ـ حق ندارد بنده‌اش را به هر کیفیتی بزند، برگشت و رجوع قضیه به تحسین و تقبیح عقل است، عقل برای این عبد یک حق استقلالی نسبت به ذات و نسبت به حیات قائل است و مولا حق ندارد که در آن حق تصرف کند و بگوید که این عبد من است و أتصرّفُ فیه حیثُ ما أشاء. مولا نمی‌تواند این کار را انجام بدهد و بهتر این است که ما این را براساس قانون بگذاریم؛ یعنی بگوییم ـ البته این را که عرض می‌کنم چون این اصطلاحات مربوط به قدماء بوده است قدماء که در آن موقع قانون نمی‌فهمیدند چیست الآن دنیا عوض شده است و مسائل عبد و مالکیت و اینها همه ازبین رفته است و به‌جایش چیزهای دیگر آمده است این اصطلاحات قدیم را دیگر ما نباید بکار ببریم ـ قانون در اینجا چیست؟ آیا قانون حکم به حُسن در اینجا می‌کند یا نه؟! آن قانون، عقل می‌شود؛ آن قانون دیگر در اینجا عقل است و عقل در اینجا نسبت به مواردی که پیش می‌آید حکم به حسن یا به عدم حسن می‌کند. این یک مسئله‌ای است که حالا بعداً به آن می‌رسیم.

جریان قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در دایرۀ موالی و عبید دنیوی

علیٰ‌کلّ‌حال نسبت به مستقلات عقلیه فرمودند که مستقلات عقلیه یا در دایرۀ موالی و عبید دنیوی است؛ یعنی قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در دو مورد می‌شود جریان داشته باشد؛ جریان اول در موالی و عبید دنیوی در عالم دنیا است که آیا بین مولا و عبد قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان حاکم است یا حاکم نیست؟ به این بیان که این قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در مسائل دنیوی بر مدار حفظ نظام و عدم اخلال به نظام است؛ یعنی ملاک برای قبح قاعدۀ عقاب بلا بیان اخلال به نظام و عدم اخلال به نظام است.