قاعدۀ قبح عقاب بلا‌ بیان و عقوبات دنیوی و اخروی

بله، در یک صورت می‌توانیم بگوییم که به‌هیچ‌وجه ‌من‌الوجوه... ـ این را من دارم بر بیان مقرّر اضافه می‌کنم، اگر مقرّر این حرف را بزند خیلی واقعاً کم آورده است! ـ اصلاً این مکلف حکم نائم را داشته باشد که اینجا دیگر عقابش بدون ملاک است، چون دیگر در اختیار مکلف نیست؛ مثل نائم باشد مثل مجنون باشد و این را هم اضافه می‌کنیم که اصلاً نسبت به مسئله ملتفت نباشد، که حالا بحث راجع به این می‌آید.

پس این مطلب که ملاک نداشته باشد و بیان نکرده است معلوم می‌شود که قبح عقاب بلا بیان جاری نیست.

جواب از این مسئله خیلی روشن است و این است که خود مولا این‌همه ملاک را آمده بیان کرده است؛ در روایات بیان شد در احادیث بیان شد در آیۀ قرآن بیان شد مثل «إنَّما اَلأعمالُ بِالنّیّاتِ و إنَّما لاِمرِئٍ ما نَوَى»¹ عملی که از روی اخلاص باشد پیش خدا ارزش و قیمت دارد. در نماز اگر ریا باشد آن نماز باطل است و عمل بدون اخلاص را خدا قبول نمی‌کند. عمل معاند را قبول نمی‌کند. تمام این روایات نشان می‌دهند که عمل عن صدقٍ و عن صفاءٍ مورد رضای مولا است و عمل از روی عناد و غرض مورد رضای مولا نخواهد بود. خب این خودش ملاک است.

روی این حساب اگر مولا یک بیانی را بر یک اساسی نفرستد و این عبد بیچارۀ بدبخت بدون بیان این عملی را که انجام می‌دهد تقصیر ندارد پس دیگر عناد و غرضی در اینجا مطرح نیست. روی این حساب می‌توانیم بگوییم که قبح عقاب بلا بیان در اینجا جاری است. البته در این قضیه ما بحث داریم حالا کلام مرحوم کمپانی هنوز مانده است مطالبی که راجع به این قضیه گفته‌اند مانده است. ببینیم که اینها چه چیزی را احساس می‌کردند که نتوانستند زیر این قاعده بروند؟! چه مسئله‌ای را احساس می‌کردند؟!

اللهم صل علی محمد و آل محمد