دیدگاه مرحوم کمپانی در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان (1)

همان‌طور که کتابی ابن‌سینا در حکمت دارد که دو جلدش مثل اینکه فقط درآمده است. کتاب حکمة المشرقیه است ـ فقط یک جزء منطق حکمة المشرقیه [چاپ شد] ـ و می‌گویند: این حکمة المشرقیه اصلش در کتابخانۀ استانبول هست ـ حالا کتابخانۀ استانبول یا آنکارا یکی از این دوتا می‌گویند هست که از آنجا تازه این مقدار را چاپ کرده‌اند ـ و حدود بیست و دو جلد است یعنی این دیگر نهایت مبانی بوعلی است که بعد از شرح اشارات و بعد از شفاء و بعد از سایر کتبش در فلسفه و حکمت و اینها، این را نوشته است و این خلاصه جای فحص دارد. اگر بشود که عده‌ای آنجا بروند و تحقیق کنند و بتوانند اینها را به‌دست بیاوردند علیٰ‌کلّ‌حال خیلی این مسئلۀ مهمی است. فرض کنید کتاب فتوحات مکیّه چقدر کتاب مهمی در عرفان است، این آخرین نظریات حکمت مشاء را مرحوم بوعلی در [حکمة المشرقیه] آورده است و ذکر کرده است.

تلمیذ: پس این فرمایشات با حکمت مشاء فرق می‌کند.

استاد: بله، یعنی بین مشاء و اشراق است. ایشان اواخر عمرش حالاتش هم تغییر پیدا کرده بود، مسائلش تغییر پیدا کرده بود، لذا به‌طورکلی با شفاء اصلاً تغییر دارد و روش بحثش فرق می‌کند. اشاراتش خیلی بهتر از شفاست؛ حتی در بعضی از موارد خواجه کم آورده است؛ یعنی در خود اشارات متن قوی‌تر و ابلغ به مقصود است از بیانی که مرحوم خواجه در اینجا دارد.

علیٰ‌کلّ‌حال بدمان نمی‌آید با آقای دکتر یک سفر استانبول برویم و ببینیم بالأخره این کتاب را کجا پیدا می‌کنیم! ایشان در اینجاها وارد هستند.

تلمیذ: ما هم در معیت شما هستیم.

استاد: بله شما که باید باشید، اصلاً نمی‌شود! بالأخره یک حکیمی اینجا هست و باید خودمان ببریم! کتاب شناس هستید. جداً ایشان در کتاب و این چیزها تخصص دارند، از ما که حداقل بهتر است. علیٰ‌کلّ‌حال این‌هم یک مسئله‌ای هست.

حالا این احکام ممکن است به‌واسطۀ ظلم ظالمین یا حوادث طبیعیه و سماویه ازبین رفته باشند. روی این حساب مخالفت با حکم واقعی از این نقطه‌نظر این مخالفت موجب عقاب نیست.