دیدگاه مرحوم کمپانی در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان (1)

پس آن عبدی که مطیع اوامر مولا است و عناد ندارد و غرض ندارد و به‌واسطۀ جهلِ نسبت به یک تکلیف، مخالفت با آن تکلیف از او سر زد، عُقَلا او را خارج از زی رقیّت نمی‌شمردند، وقتی خارج از زی رقیّت نشمردند، ظلم بر مولا محقق نمی‌شود؛ وقتی که ظلم محقق نشد، مستقلات عقلیه که براساس ظلم تحقق پیدا می‌کند، در اینجا دیگر مورد ندارد.

پس قبح عقاب بلا بیان که مستند بر ظلم است اگر قرار بشود که مولا عبد خود را در ظرف مخالفت تکلیف واقعی، بدون بلاغ به مکلف عقاب کند، عُقَلا این را ظلم به‌حساب می‌آورند و مخلّ به نظام به‌حساب می‌آورند، یعنی این عمل مولا نسبت به عبد مخلّ به نظام است. بالأخره این موجب می‌شود که عبد ناراحت بشود سرکش بشود، این مسئله دست موالی را برای ضرب و جرح و این چیزها باز بگذارد، کم‌کم این قضیه به دولت و حکومت و اینها گسترش پیدا بکند و اخلال به نظام پیدا شود.

این مطلبی که دارم می‌گویم را من بر کلام ایشان اضافه می‌کنم؛ اگر به‌واسطۀ مخالفت با حکم واقعی ولو بالجهل به آن حکم، مولا مبسوط الید باشد، و عقلا ید مولا را بر ضرب عبد، عدل به‌حساب بیاورند پس مولا ولو بدون حکم واقعی هم مبسوط الید خواهد بود، چه فرقی می‌کند؟! چون در هردو ملاک یکی است چون ملاک مخالفت عبد با آن منوی مولا است با آن امر مولا است. مولا حکمی را نمی‌گوید و در دل خودش پنهان می‌کند بعد عبد با این حکم مخالفت می‌کند، باید دست مولا باز باشد، چه فرق می‌کند؟! چه فرق می‌کند که مولا حکمی را از لسان خود خارج کند ولو این حکم به عبد نرسد؛ بااینکه این حکم را در نفس خود حبس کند و از زبان خارج نکند، چه فرق می‌کند؟! هردو یکی است. ملاک، مخالفت است. چرا او را می‌زند؟! می‌گوید: چون با آن حکم قلبی من مخالفت کردی. عبد می‌گوید: بی‌انصاف من از کجا علم غیب پیدا بکنم که تو این حکم را کردی یا نکردی؟! نمی‌شود دیگر! ما همین هستیم چون از نفس ملوکانه این خطور گذشته است! باید مخالفت نکنی! «ما همین هستیم» که می‌گویند همین است! یعنی کاری ندارد به اینکه طرف چه می‌کند، او می‌خواهد کارش را بکند... می‌گوید: ما باید امروز بزنیم چون دنگمان تعلق گرفته است بزنیم!