دیدگاه مرحوم کمپانی در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان (2)

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

بحث راجع به بیان مرحوم کمپانی و تقریر ایشان به قلم و بیان خودشان راجع به قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان بود. عرض شد که فرمایش مرحوم کمپانی این است که احکام تکلیفی تا به مرتبۀ حقیقی نرسند منجّز برای مکلف نمی‌شوند، یعنی احکام در مرتبۀ بعث و زجر منجّز نیستند؛ بلکه به‌واسطۀ وصول، احکام بعثیه و زجریه به مرتبۀ حقیقی و حکم حقیقی می‌رسند و با وصول به حکم حقیقی دیگر مخالفت با این حکم مخالفت با مولا تلقّی می‌شود و قاعدۀ حسن عقاب در اینجا مترتّب می‌شود. و اگر این احکام در مرحلۀ بعث و زجر باقی بمانند و واصل به مکلف نشوند، دراین‌صورت حکم حقیقی محقق نشده است و این حکم بلا حجةٍ و بیان است و حکمی که بلا حجةٍ و بیان است مخالفت با آن مخالفت با مولا تلقّی نخواهد شد.

دیدگاه مرحوم کمپانی: قاعدۀ قبح عقاب بلا‌ بیان، جزء قضایای مشهوره

بیان ایشان راجع به این مسئله و توضیحی که می‌دهند این است که می‌فرمایند: قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان از احکام عقلیۀ در تحت قضایای متوافقٌ علیها آراء عقلا است؛ یعنی عقلا در تطابق آراء در هر زمانی و در جمیع ازمنه بر قبح عقاب بلا بیان اتفاق دارند، بر قضایایی اتفاق دارند. ایشان این قضایا را بنا بر فرمایششان جزء قضایای مشهورۀ صناعات خمس می‌دانند. حالا راجع به قضایای صناعات خمس جلسۀ بعد إن‌شاءالله صحبت می‌کنیم که در آن قضایا، قضایای مشهوره، مبتنی است یا بر قضایای یقینیه‌ای که آراء عقلا متفقٌ علیه بر این قضایای یقینیه است؛ مثل الکلُّ اعظمُ من الجزء که رجوعش بر یقینیات و بر بدیهیات است که می‌تواند از مبادی مقدمات برهان قرار بگیرد؛ یااینکه قضایای مشهوره، قضایایی است که مبادی آنها یقینی و بدیهی و ضروری نیست، بلکه آراء عقلا مطابق با این قضایای معروفه است؛ مانند حسن عدل و قبح ظلم، حسن جود و کرم یا قبح بخل و جُبن، اینها از قضایای مشهوره‌ای است که آراء عقلا مبتنی بر این قضایای معروفه و مشهوره است حفظاً لِلنِّظام و صوناً عن الإخلال بِالمجتمع. این قضایا را قضایای مشهوره می‌گویند. البته راجع به خصوصیاتش و بحثی که راجع به این قضایای مشهوره هست إن‌شاءالله جلسۀ بعد صحبت می‌کنیم.