دیدگاه مرحوم کمپانی در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان (2)

منظور کلام کمپانی این عقل است؛ یعنی این عقلی است که براساس این عقل قضایای مشهوره متولد شده‌اند نه براساس آن عقل نظری؛ یعنی این عقلی که در استفاده و ترتیب مقدماتش و اخذ نتایج معجون و مرکب قضایای بدیهی و گمان و اینها نتیجه‌گیری می‌کند و بعد حکم می‌کند، این عقل مادون آن عقلی است که فقط ناظر به قضایای کلی و مسائل کلی است.

البته راجع به اینها ما حرف داریم که اصلاً این حرف را قبول نداریم؛ حالا بحثش جلسۀ بعد إن‌شاءالله خواهد آمد که اینها قائل بودند که این قضایا هم متولد از عقل است نه اینکه متولد از وهم و اینهاست؛ اما مرتبۀ این عقل مرتبۀ مادون آن عقل قوی است که فقط بتواند قضایا را خیلی به‌طور منظم و مرتّب بخواهد آنها را استفاده کند.

تفاوت حکم بر اساس عقل با حکم بر اساس حدس و تخیل

مثل قاضی که وقتی می‌آید در دادگاه می‌خواهد نسبت به یک قضیه حکم بکند یک وقتی تمایل دارد به اینکه این قضیه انجام بشود، شما می‌بینید به هر جهت و به هر دلیلی یک مشت قرائن و شواهد را سرهم می‌کند و طرف را اعدام می‌کند! اما یک وقتی قاضی می‌آید روی قضیه پافشاری می‌کند و هر قرینه‌ای که می‌آید فکر می‌کند، لعلّ که این قرینه، قرینیّت نداشته باشد، دلیل می‌آید روی این دلیل تأمل می‌کند لعلّ اینکه دلیل در دلالتش غیر تام باشد، یک‌دفعه می‌بینید این قاضی پرونده را که به اینجا رسید بست و گفت: آزادش کنید اما آن قاضی همین پرونده را بررسی کرد و حکم به اعدام داد! چرا؟! چون او آمده اتکاء بر عقل نظری کرده و خواسته مقدمات برای اعدام را مقدمات بتیّه قرار بدهد؛ می‌بینید این مقدمات بتّی نیست. وقتی که مقدمات قطعی و بتّی نشد به صرف احتمال «ادرَءوا الحُدودَ بالشُّبُهاتِ »¹ وقتی که دید شبهه در اینجا آمد حدّ هم در اینجا رد می‌شود.