دیدگاه مرحوم کمپانی در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان (4)

پس احتمال ضرر در اینجا منتفی نیست که با احتمال ضرر، موضوع برای قاعدۀ دفع ضرر محتمل منتفی بشود، احتمال ضرر هست؛ همین‌قدر که یک مکلف احتمال تکلیف واقعی را می‌دهد، احتمال ضرر هم در اینجا وجود دارد. شما الآن احتمال می‌دهید که این إناء سمّ افعی است آیا احتمال ضرر که شما می‌دهید، احتمال تکلیف در اینجا نیست؟! این برای شما منجّز نمی‌شود؟! شما جدّاً در اینجا که احتمال ضرر می‌دهید ـ نه صددرصد منتها هفتاد درصد، هشتاد درصد ـ آیا می‌خورید؟! اگر احتمال یک سمّ مهلک مثل سیانور می‌دهید حتی بو هم نمی‌‌کنید، حتی بو کردنش هم خطر است و می‌گویید: اصلاً دور بریز و نیاور. درست شد؟!

روی این حساب چطور شما می‌گویید که احتمال ضرر در اینجا به‌واسطۀ عدم استحقاق عقاب منتفی است؟! چون عدم استحقاق عقاب در اینجا محقق است و استحقاق عقاب منتفی است، پس احتمال ضرر هم منتفی است! احتمال ضرر که منتفی شد، موضوع برای دفع ضرر محتمل هم منتفی می‌شود دیگر چنین قاعده‌ای نمی‌‌تواند درقبال قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان عرض اندام کند! پس این‌هم اشکال دیگر.

روی این حساب مرحوم آخوند می‌فرمایند که ـ البته صرف‌نظر از این اشکالی که شد ـ بنابراین دیگر جا و مکانی برای قاعدۀ دفع ضرر باقی نمی‌‌ماند؛ دیگر دراین‌صورت قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان محکّم می‌شود. باز در اینجا با همین بیانی که عرض کردیم، مرحوم کمپانی همین تقریر را جلو می‌آورند و می‌گویند که وقتی که موضوع نشد پس قاعدۀ دفع ضرر محتمل هم دراین‌صورت وجود ندارد. این چکیدۀ فرمایشات مرحوم کمپانی بود که من قسمت آخر را دیگر خیلی خلاصه کردم چون توضیحش را داده بودم.

اما اشکال اساسی که بر این قضیه وارد می‌شود این است که مرحوم کمپانی و مرحوم آخوند مسئلۀ تنجّز احتمال و مراتب احتمال را فراموش کرده‌اند که ما از نقطه‌نظر تنجّز و عدم تنجّز، مراتب مختلفی نسبت به احتمالات داریم؛ در بعضی از احتمالات، نفس احتمال اصلاً منجّز است نه‌اینکه به یقین برسد، یقین که هیچ، بحث در نفس احتمال است که منجّز است. در یقین نسبت به این موارد که اصلاً صحبت نیست؛ بلکه نفس احتمال آن‌قدر مهم است که آن احتمال باید منجّز بشود. إن‌شاءالله برای جلسۀ بعد بماند.