تقریر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در بیان مرحوم نائینی (2)

تلمیذ: چرا همیشه می‌بینیم که اصولیین لفظ بیان را مراتب حکم یا حکم واقعی اگر به مرتبۀ وصول رسید می‌گویند؟ بحث بیان است یعنی قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان، بیان یعنی وصول.

استاد: بیان یعنی همین دیگر، وصولِ چه؟

تلمیذ: بیان حکم واقعی ولو لَم یَصِل.

استاد: نه نمی‌گویند.

تلمیذ: بحث مرحوم نائینی همین را می‌گوید، یک زمان هست حکم واقعی انشاء شده به مرحلۀ تنجّز نرسیده، آیا این موجب عقاب و ثواب می‌شود یا نمی‌شود؟!

استاد: ببینید بیان یعنی کلامی که ـ حالا ما بیان شرعی را می‌خواهیم بگوییم ـ ملقیٰ از طرف شارع نسبت به بعث و زجر است. این را بیان می‌گویند. در این خلاف است؛ آیا به آن بیان، بیان واصل می‌گویند، یا آن کلام ملقیٰ از شرع ولو به‌واسطۀ ظلم ظالمین ولو به‌واسطۀ عناد معاندین ولو به‌واسطۀ اخفاء ظالمین و لَو لَم یَصل إلینا یَلزم علینا اتباعُه و لَو إحنا نَحتَملُه این بیان می‌شود؛ پس این فرق می‌کند با آن موردی که سابق هم عرض کردیم اگر انسان قطع به عدم آن بیان، کلام ملقیٰ از شارع داشته باشد، در اینجا اخفاء متوجه نفس شارع است دیگر اخفاء متوجه ما نیست؛ یعنی اگر شما یقین داشته باشید بر اینکه شارع لَم یَقُل بِشیءٍ لا حرمةً و لا وجوباً این اخفاء متوجه به شارع است وقتی اخفاء متوجه شارع شد پس شارع بر ارادۀ بر تکلیف ندارد؛ وقتی ارادۀ بر تکلیف ندارد من چطور بروم انجام بدهم؟! چطور بر انجام ندادن من را معاقَب کند؟! این از این‌طرف است.

احتمال صدور حکم و قاعدۀ قبح عقاب بلابیان

لذا این صورت قضیه است، این دوتا ملاک را همان‌طور که عرض کردیم مرحوم نائینی فرمود: فرق می‌کند؛ در آنجایی که یقین به عدم حکم شرعیِ منشعبِ مِن قِبَل الشارع داشتیم، یااینکه یقین نداریم به اینکه حکم از طرف شارع منشأ نشده و غیر منشأ است بلکه احتمال حکم از طرف شارع می‌رود، اما یقین به عدم وصول داریم؛ یعنی بعد الفحص و الیأس عن الظفر بالدلیل، آنجا می‌خواهیم ببینیم که آیا با احتمال بیان ـ نه با علم به عدم ـ ملاک برای قبح عقاب بلا بیان و موضوع برای قبح عقاب بلا بیان محقق هست یا نه؟!