دیدگاه آیت‌الله خوئی دربارۀ قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان به تقریر علاّمه طهرانی (1)

لذا آیات قرآن که دلالت بر موافقت با اوامر می‌کند و اطاعت رسول، این اوامر را اوامر ارشادی می‌گویند؛ همین ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾¹ این اوامر ارشادی است مولوی نیست. چرا؟ چون ما یک امر بیشتر در اینجا نداریم آن امر عبارت از اوامر ابتدائیه است؛ مثل امر به صلّوا، امر به صوموا، امر به حجّوا، امر به زکّوا یا امر به انفاق و جهاد این اوامر هستند. حالا روی این اوامری که آمدند یک امر دیگری هم در اینجا ضمیمه بشود، این اوامر مولوی را هم مولویّاً باید اطاعت کنید که اگر شخصی فرض کنید اتیان صلاة نکرد دو عقاب بشود؛ یک عقاب به‌خاطر مخالفت با امر به صلاة و یک عقاب به‌خاطر مخالفت با ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ﴾ چون با ﴿أَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ﴾ مخالفت شده یک عقاب مجدداً در اینجا می‌آید. این بدیهی البطلان است یا مثلاً: «فَإذا أمَرتُكُم بِهِ فَأتوا مِنهُ ما استَطَعتُم»² این اوامر ارشادی است اوامر مولوی نیست.

روی این اصل اگر عقل بیاید یک امری را جعل کند، اگر عقلا بیایند یک قاعده‌ای را جعل کنند یعنی خود نفس عقل که به‌عنوان یک قاعدۀ عقلائیه مطرح باشد، به‌عنوان یک سنت عقلائیه مطرح باشد، اگر این‌طور باشد این چه جهتی را در اینجا دارد؟! چه جهتی را می‌تواند داشته باشد که عقل در اینجا جعل این قاعده را بکند؟! مگر انسان در چه چیزی شک دارد که به‌واسطۀ آن شک، قبح عقاب بلا بیان جعل می‌شود؟! چون در مسائلی که آقایان می‌فرمایند، می‌فرمایند: این مسئله بدیهی است این مسئله بدیهی الإنتاج است که عقاب بلا بیان قبیح است. اگر بدیهی باشد پس دعوای اخباریین با اصولیین بر سر چه مسئله‌ای است؟! چطور ممکن است این مسئلۀ قبح عقاب بلا بیان بدیهی باشد و وجوب دفع ضرر محتمل هم بدیهی باشد؟! چطور می‌شود این قضیه این‌طور باشد؟!

در کدام موارد به قاعدۀ عقلیه رجوع می‌کنیم؟