جلسه ۲۸۳

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

چون کلام مرحوم آقای حکیم را راجع به این زمینه نقل می‌کردیم دیدم مطالب خوبی دارند لذا اصل کتاب را آوردم تااینکه در این موارد عین عبارت‌های این کتاب را بخوانیم صحبت در این بود که علم اجمالی به‌واسطۀ علم وجدانی به معلوم بالتفصیل قطعاً باید انحلال پیدا کند و از آنجایی که نفس معلوم متعلق به علم است یعنی در واقع در اینجا علمین وجود دارد بنابراین معلومین هم در اینجا موجود است منتها أحدهما بالتفصیل و أحدهما بالإجمال و هرکدام از این دوتا منجّز هستند بناءًعلیٰ‌هذا طبق فرمایش مرحوم آقای حکیم این علم تفصیلی انحلال تکوینی پیدا نخواهد کرد. با توجه به اینکه شک باقی دلالت بر بقاء علم اجمالی می‌کند ـ آن شکی که بعد از علم تفصیلی باقی ماند چون بعد از معلوم بالتفصیل باز هنوز شک در طرف دیگر باقی است که طرف دیگر آیا مشمول اطراف علم اجمالی اول هست یا نیست ـ لذا ایشان می‌فرمایند که اگر قرار بر این باشد که علم اجمالی منحل بشود این انحلالش انحلال حکمی است و انحلال تنزیلی است نه انحلال واقعی و نفس‌الأمری.¹

عدم تعلّق علم تفصیلی به معلوم بالإجمال

جهت در این مسئله هم این است که این علم اجمالی به یکی از این دو نحو منجِّز نخواهد شد؛ اینکه این معلوم بالتفصیل ما برای حکم منجَّز باشد چون یا این علم اجمالی ما به‌واسطۀ معلوم بالتفصیل منجَّز می‌شود یا به‌واسطۀ همان معلوم بالإجمال. اگر به‌واسطۀ معلوم بالتفصیل باشد که جایز نیست چون علم تفصیلی اصلاً تعلّقی به معلوم بالإجمال ندارد چون که مورد علم تفصیلی مشخص است و موردش همان مورد خاص است و هیچ علاقه‌ای به معلوم بالإجمال ندارد بنابراین به‌واسطۀ علم تفصیلی معلوم بالإجمال منجَّز نخواهد شد. این شق اول است.

اگر این معلوم بالإجمال به‌واسطۀ علم اجمالی منجّز بشود لازمه‌اش این است که دو منجِّز بر معلوم واحد تعلق پیدا بکنند و هو مستحیلٌ، یعنی یکی از این دو اناء معلوم بالتفصیل است و دیگری معلوم بالإجمال، این أحد الإنائین که معلوم بالتفصیل است به‌واسطۀ ذو منجِّز که منجِّز اول علم تفصیلی است که تعلق به این گرفته است منجِّز دوم علم اجمالی است که أحد الطرفین است که این أحد الطرفین قطعاً یکی از مصادیق است، بنابراین اگر اجتناب از این متعلق به دو منجِّز باشد، لازمه‌اش ترتّب متنجِّزین است بر منجَّز واحد و به عبارت دیگر ترتّب علتین بر معلول واحد است و ترتّب علتین بر معلول واحد به تمام العلّیّه مستحیل است. این اشکالی است که آقای حکیم بر عدم انحلال واقعی و نفس‌الأمری علم اجمالی اقامه می‌کند.