جلسه ۲۸۵

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

سوم از ادلّۀ اخباریین بر وجوب احتیاط بر شبهات تحریمیه و حکمیه عبارت از دلیل عقل است. شکی نیست که علم اجمالی به وجود اوامر و نواهی شرعیه بر موارد منضم بها وجود دارد و قاعدۀ عقلی بر برائت ذمه و برائت تکلیف نسبت به موارد علم اجمالی هم محقق است. بناءًعلیٰ‌هذا عقل به خروج از ذمه نسبت به جمیع اطراف علم اجمالی در مورد اوامر و نواهی مجعوله حاکم است. این استدلال، استدلال اخباریون است.

مرحوم آقای حکیم در اینجا همان‌طوری‌که عرض شد نسبت به کیفیت انعقاد علم اجمالی و کیفیت انحلال آن بیانی دارند که به‌خاطر توسعۀ در مطلب تقریرات ایشان را دیدم. شما هم آن تقریرات را شب‌ها مطالعه کنید و تقریرات ایشان همان حقائق الأصول است. نسبت به مطالبی که در آنجا هست ما آنها را متعرض می‌شویم و توضیحی که نیاز دارد و شرح و بیان و تفصیلی که نسبت به آن هست عرض می‌شود. راجع به کیفیت علم اجمالی و انحلالش ایشان می‌فرمایند که اگر چنانچه تکلیفی به امور متعدده‌ای تعلق بگیرد که آن امور متعدده و متکثره مشتمل بر مورد تکلیف باشند، ممکن است به انحائی این مسئله متصور بشود؛ یکی اینکه آن علمِ انسان نسبت به آن موردِ ملزَم در اشتمال علم اجمالی، به همان کیفیت و به همان وضع، علم تفصیلی به آن تعلق بگیرد یااینکه علم اجمالی به خصوص او تعلق بگیرد و به همان مقداری که علمِ اجمالیِ اول نسبت به آن مورد بود. یااینکه علم اجمالی تعلق به یک مورد بگیرد و از نقطه‌نظر اختلاف با علم اجمالی دوم یا با علم تفصیلی دوم تفاوت داشته باشد. مثلاً علم اجمالی به نجاست إناء در بین ثلاثة آنیه تعلق بگیرد و علم تفصیلی به غصبیت یکی از این اَوانین تعلق بیگرد، یا علم اجمالی به یک مورد تعلق بگیرد که مورد نجاست باشد در بین ثلاثة اوانین یا اربعة اوانین، اما دلیل علمی در اینجا ـ نه علم ـ بر یکی از نجاست این اوانین هم تعلق بگیرد، یا دلیل اجمالی بر نجاست و بر غصبیت یکی از اوانین تعلق بگیرد، اینها موارد مختلفی است که نسبت به تحقق علم اجمالی می‌توانیم ترسیم کنیم.