جلسه ۲۸۵

تقسیم علم اجمالی به دو دسته

بنابراین می‌توانیم علم اجمالی را به دو دسته تقسیم کنیم؛ یا تکلیفی که ابتدائاً به‌واسطۀ علم اجمالی برای انسان محقق شده با تکلیفی که به‌واسطۀ علم اجمالی ثانی یا علم تفصیلی ثانی تعلق گرفته، یکی است مثل اینکه تکلیفی که به نجاست احد إناء و احتراز از نجاست تعلق گرفته است با تکلیفی که به‌واسطۀ علم تفصیلی نسبت به نجاست یک إناء مخصوص تعلق گرفته است که هردو تکلیف از یک باب است. یااینکه تکلیف تفاوت دارد و تکلیف تعلق گرفته است به احتراز از نجاست أحد الأوانین اما تکلیف دوم به احتراز از غصبیت یکی از اوانین تعلق گرفته است. خب در اینجا تکلیف اول با تکلیف دوم تفاوت دارد. این رعایت و دقت در این کیفیت تقریر خیلی برای آیندۀ ما مفید است!

صوری که در اینجا هست روی این حساب تقسیم می‌شوند به اینکه یا علم دوم علم تفصیلی نسبت به نجاست است، یا علم دوم علم اجمالی نسبت به نجاست است یااینکه آن علم دوم دلیل علمی است نه علم نسبت به نجاست یکی از آن موارد اَوان. در همۀ این موارد ایشان می‌فرمایند که شکی نیست بر اینکه اگر چنانچه علم اجمالی نسبت به نجاست یکی از اوانین تعلق گرفته باشد، آن علم تفصیلی دوم نسبت به نجاست یک آنیۀ خاص موجب انحلال حقیقی و انحلال تکوینی علم اجمالی خواهد شد. دو دلیل برای این مسئله ذکر می‌کنند؛ دلیل اول دلیل وجدان است. ما یک آنیۀ نجس که بیشتر نداشتیم بقیه همه طاهر بودند. این آنیه بین ثلاثة اوانین یا بین انائین مشتبه بود. مسئله از باب اقلّ و اکثر استقلالیّین است. یعنی وقتی که علم تفصیلی دوم نسبت به یک آنیه تعلق گرفت در واقع آنیۀ دوم مشکوک النجاسة می‌شود. درست مانند شک در اقلّ و اکثر استقلالیین، فرض کنید که شخصی نسبت به یک فرد قرض دارد، شک بین هزار درهم یا هزار و صد درهم است، نسبت به هزار درهم متیقن است و نسبت به صد درهم مشکوک است بنابراین هزار درهم وقتی که ادا می‌شود ذمه نسبت به صد درهم شک بدوی می‌شود، وقتی که شک بدوی شد بنابراین از دایرۀ علم اجمالی بیرون می‌رود، مانحن‌فیه هم از همین قبیل است. وقتی که علم تفصیلی به نجاست یک إناء مخصوص تعلق گرفت، احتراز از این واجب می‌شود پس این إناء از دایرۀ تکلیف خارج می‌شود و وقتی این إناء خارج شد، شک در إناء ثانیه می‌شود، إناء ثانی مشکوک النجاسة می‌شود یا مقطوع النجاسة می‌شود؟ مشکوک النجاسة است. وقتی مشکوک النجاسة شد شبهۀ بدوی می‌شود و وقتی شبهۀ بدوی شد اصالة الطهاره در اینجا محکّم خواهد بود. این دلیل اول است.