جلسه ۲۸۸

اشكالي كه نسبت به اين مسئله بر ايشان وارد مي‌شود اين است كه اولاً مولا تعلق تكليف و وجوب تكليفش آيا فقط بر معلوم بالذات است كه عبارت از صورت ذهني است يا تكليف تعلق مي‌گيرد به معلوم بالذات به لحاظ انطباقش بر معلوم بالعرض كه عبارت از اعيان خارجي است؟ وقتي كه مولا مي‌گويد: لا تَشرب الخمر آيا حرمت خمر به معلوم بالذات در ذهن است یعنی به آن خموري كه انسان در ذهن تصور مي‌كند که إن كان هذا الإناء خمراً، إن كان هذا الإناء خمراً ، إن كان هذا الإناء خمراً، خب الآن ما سه‌تا خمر در خارج داريم ولي سه‌تا خمر در ذهن هم داريم، آن خمر در ذهن ملعوم بالذات مي‌شود و اين خمر در خارج معلوم بالعرض مي‌شود، تكليف مولا به كداميك اين دو تعلق مي‌گيرد؟! آيا به خمر خارجي تعلق مي‌گيرد يا به خمر ذهني تعلق مي‌گيرد؟! خب اجتناب از خمر ذهني كه محال نيست، شما هزار خمر هم در ذهنتان تصور كنيد، اشكال ندارد ولي مكروه است كراهتش به‌جاي خود.

حضرت عيسي علي نبينا و آله عليه‌السّلام به حواريين مي‌فرمود كه موسي از عمل زنا نهي كرده است ولی من حتي از تصور زنا هم نهي مي‌كنم، چون كسي كه كنار ديوار است و يك دخاني پشت اين ديوار در حال تصاعد است، گرچه این شخص در آن دخان قرار ندارد اما آن دخان از پشت ديوار به او سرايت مي‌كند، مضمون روايت است.¹ لذا تصور زنا هم مكروه است.

عدم تعلق نهي بر صور ذهنيه، الاّ به لحاظ حكايت از اعيان خارجي

ولي بحث حرمت بحث ديگري است. اينها از امور اخلاقي است، بحث حرمت و شرع و اينها مربوط به تعلق تكليف به اعيان خارجي است منتها چون تكليف در يك قضيۀ طبيعت مهمله به‌عنوان يك كلي قابل انطباق بر افراد خارجي و بر طبايع شخصيه است از اين نقطه‌نظر در ذهن اين قضيه تصور پيدا مي‌كند. پس معلوم بالذات تكليف ما عبارت از آن قضيه و صورت ذهنيه است معلوم بالعرض كه مراد شارع و مراد آمر به اوامر و نواهي است، مراد آن قضاياي خارجيه و طبايع شخصيۀ خارجيه است. هیچ‌وقت نهي بر صور ذهنيه تعلق نمي‌گيرد، اگر نهي بر صور ذهنيه تعلق بگيرد، به لحاظ حكايت از آن اعيان خارجي است وقتي كه مي‌گوييم: لا تشرب الخمر به‌نحو اطلاق، به معناي انطباق قضيۀ طبيعيۀ مهملۀ ما بر آن افراد خارجي است كه هذا الخمر و هذا الخمر و هذا الخمر است.