جلسه ۲۹۱

نسبت به متأخِّر ایشان می‌فرمایند که چنانچه علم تفصیلی متأخّر باشد و علم اجمالی اول باشد و ما قائل به آن مبنا باشیم که علم حدوثاً موجب تنجیز معبّد است دراین‌صورت علم اجمالی موجب تنجیز معبّد خواهد شد ولو اینکه بعداً این علم اجمالی ازبین برود، باز این تنجیزش باقی است لذا تکلیف به احتراز نسبت به هردو مورد طرفین علم اجمالی می‌آید؛ سواءٌ اینکه علم تفصیلی بعد نسبت بأحدهما تعلق بگیرد یا تعلق نگیرد و بر مبنای دوم همان صورت تعارض می‌آید و اجتماع حکمین متماثلین می‌آید که دراین‌صورت علم اجمالی خارج می‌شود.

پس از تمام این صور یک صورت شد که در آن یک صورت، علم اجمالی موجب تنجّز طرفین است و بعد از تعلق علم تفصیلی حتی نسبت به طرف دیگر احتراز واجب است و آن چه صورت بود؟ در آنجایی که علم اجمالی مقدّم باشد و علم تفصیلی مؤخّر باشد و ما قائل بشویم بر اینکه با نفس تحقق علم، تکلیف به احتراز معبّداً حاصل می‌شود، دراین‌صورت وقتی علم اجمالی اول بیاید، موجب احتراز از طرفین است سواءٌ اینکه علم تفصیلی بعد بیاید یا نیاید. این کلام مرحوم آقای حکیم بود.¹

بیان چند اشکال و مطلب نسبت به نظر مرحوم آقای حکیم

در مطالبی که ایشان فرمودند مسائلی به نظر می‌رسد؛ مسئلۀ اول این است که مقصود از علم که موجب تنجّز است و گاهی آن علمین مقترنین هستند و گاهی در تقدّم و تأخّر مختلفین هستند، آن علم چیست؟ آیا علم در اقتران و عدم اقتران لحاظ است یا معلوم لحاظ است؟ یعنی علم مکلف به نجاست به‌نحو اجمال و علم مکلف به نجاست به‌نحو تفصیل باید در یک زمان باشد ولو اینکه آن معلومین مختلفین باشند؟! یعنی همین الآن من علم اجمالی به نجاست أحد الإنائین پیدا می‌کنم و همین الآن علم تفصیلی به نجاست این إناء خاص پیدا می‌کنم ، حالا ممکن است این نجاست أحد الإنائین دیروز انجام گرفته است ولی این نجاست إناء متیقّن امروز انجام گرفته است ولی علمین در حال واحد در اینجا محقق است، این منظور ایشان است؟! یااینکه منظور ایشان اقتران معلومین است ولو ممکن است علم فرق بکند؟! یعنی من‌باب‌مثال من امروز می‌دانم که أحد هذا الإنائین متنجّس است ولی فردا علم تفصیلی پیدا می‌کنم که همان موقع این إناء مخصوص نجس شده است یعنی در همان موقعی که این أحد الإنائین مُتنجّس و مشکوک شده بود، در همان موقع به نجاست ثانیه، این إناء مشخص [نجس] شده است، این اقتران در معلوم می‌شود.